Kreowanie postawy krytycznej jako idea twórczości filmowej Wojciecha Smarzowskiego

Tematem niniejszej pracy jest portret społeczeństwa polskiego w twórczości Wojciecha Smarzowskiego, będącego jednym z najgłośniejszych reżyserów nowego milenium. Rozważania zaczynają się od nakreślenia trudnego położenia przemysłu filmowego po upadku komunistycznej dyktatury, szczególnie dotkliwego dla twórców, zainteresowanych poważniejszą tematyką. Opisana zostaje geneza debiutanckich dzieł – Małżowiny i Wesela – dzięki którym, mimo skromnego budżetu oraz dużej dozy trudnych treści, Smarzowski stał się rozpoznawalny. Kolejne strony tłumaczą jego postępującą popularność oraz powstanie terminu smarzowszczyzna, odnoszącego się do brutalnego świata przedstawionego, znacznie odbiegającego od ideału i często osadzonego w Polsce prowincjonalnej. Opis każdego tytułu wieńczy obszerne przedstawienie reakcji publiczności: oglądalność, opinie recenzentów, doniesienia o nagrodach, fragmenty artykułów prasowych. Drugi rozdział koncentruje się wokół bolesnych momentów dla polskiej historii, często przemilczanych, a zdaniem reżysera wartych refleksji. Rozpoczyna się od skąpych wzmianek o formacjach mundurowych w Domu złym, następnie przeprowadzona zostaje analiza treści Róży, opowiadającej niemal zapomnianą tragedię ludności mazurskiej. Najgłośniejszy Wołyń uświadomił milionową publiczność o ludobójstwie nader skąpo opisanym zarówno przez popularne media, jak i podręczniki do historii. Projekcja budziła zróżnicowane emocje: obok wdzięczności Polaków oraz dużego zainteresowania niepopularnym tematem, dał o sobie znać gniew wobec Ukraińców, postrzegających stworzenie filmu jako atak na ich naród i domagających się zakazu emisji. Wątek ukraiński pojawia się też w fabule Wesela z 2021 roku, jest tu jednak motywem trzecioplanowym, gdyż nadrzędną rolę odgrywa trudna przeszłość rodziny Ryszarda Wilka, obecnie oszukującego i poniżającego każdego, niezależnie od narodowości, a zupełnie nieświadomego, iż kilkadziesiąt lat wcześniej senior wspomnianego rodu ocalił życie ukochanej Żydówce. Ostatni rozdział udziela odpowiedzi na pytanie o postacie pozytywne, obecne w większości prac Smarzowskiego i starające się, mimo ponurych perspektyw, szerzyć miłość i sprawiedliwość. Nierówna walka przywodzi na myśl skojarzenia z kinem moralnego niepokoju, popularnym w latach 70. i 80. Cytowane wypowiedzi Smarzowskiego potwierdzają, iż pragnie on debaty o sprawach trudnych i bolesnych, gdyż uważa to za niezbędne dla dobra społecznego, z tej też przyczyny pracuje nad kolejnym tytułem, poruszającym problem przemocy domowej.

The subject of this thesis is the portrayal of the Polish society in the work of Wojciech Smarzowski, one of the most famous film directors in the new millennium. Considerations begin with an outline of the difficult situation of the film industry after the collapse of the communist dictatorship, which was particularly painful for creators interested in more serious matters. Next comes a desription of the genesis of Smarzowski's debut films The Auricle (Małżowina) and The Wedding (Wesele), which, despite the modest budget and difficult contents, brought about the director's recognition. The following pages explain his progressing popularity and appearance of the term smarzism (smarzowszczyzna), referring to the brutal universe significantly deviating from the ideal and often set in provincial Poland. The description of each title is closed with an extensive account of the audience's reactions: ratings, reviews, information about prizes, fragments of press articles.
The second chapter focuses on painful moments in Polish history, often concealed and, in the director's opinion, worth reflecting upon. It begins with sparse mentions of uniform formations in The Dark House (Dom Zły), followed by an analysis of the contents of Rose (Róża), depicting the almost forgotten tragedy of the Mazurians. The most eminent Volhynia / Hatred (Wołyń) made millions of viewers aware of the genocide hardly referred to in the popular media or history coursebooks. The screening generated varied emotions: gratitude of the Poles and great interest in the unpopular theme as well as anger at the Ukrainians perceiving the film as an attack on their nation and demanding a ban on it. The Ukrainian plot also appears in The Wedding (Wesele) of 2021, where it is a third rate theme, though, because the superior role is played by the difficult history of the family of Ryszard Wilk, now humiliating and cheating on everyone, irrespective of their nationality, and completely unaware of the fact that a few decades earlier his predecessor saved the life of his beloved Jewish woman.
The last chapter answers the question about positive characters appearing in most of Smarzowski's films, trying, in spite of the gloomy perspective, to spread love and justice. Their unequal struggle brings to mind associations with the moral anxiety cinema, popular in the nineteen seventies and eighties. Smarzowski's statements quoted confirm that he desires a debate over difficult and painful matters, because he considers this necessary for the social welfare. For this reason he is currently working on a new film looking into the problem of domestic violence.