Colonial Regionalism: The Problem of Identity in the Architecture of Zakopane

Tekst stanowi próbę analizy tradycji architektonicznych w Zakopanem przez pryzmat teorii postkolonialnej. Głównym celem jest refleksja nad współczesną tożsamością architektury w Zakopanem w kontekście nawiązań i możliwości rezonowania tradycyjnych, historycznych już koncepcji artystycznych. Formowanie się tożsamości architektonicznej Zakopanego jest związane ze ścieraniem się promowanego przez austro-węgierskiego zaborcę „sposobu zakopańskiego” i inaugurowanego przez Stanisława Witkiewicza stylu zakopiańskiego. Sposób zakopański, propagowany przede wszystkim w Szkole Przemysłu Drzewnego w Zakopanem pod kierunkiem dwóch dyrektorów, Franciszka Neużila i Edgara Kovátsa, stanowił realizację programu artystycznego zaborcy, pozwalającego na projektowanie „wyobrażonego” regionalizmu na peryferyjnych pograniczach cesarstwa. Styl zakopiański, propozycja architektoniczno-artystyczna polskiego malarza i krytyka, Stanisława Witkiewicza, w swych początkach miał stanowić kontrę wobec działalności Czecha i Węgra w Zakopanem. Wraz z rozwojem styl zakopiański wykroczył poza osadzenie w ramach regionalizmu i został uznany za pierwszy styl narodowy. Regionalna genealogia obydwu koncepcji architektonicznych przygotowanych dla rozwijającego się podgórskiego kurortu ujawnia jednak pewną ambiwalencję. Koncepcje ufundowane na inspiracji lokalną wytwórczością ludową były formami artystycznej opresji wobec mieszkańców podhalańskiej kotliny, tworzonej przez „obcych” dla „obcych”, która ujawnia się po dziś dzień we współczesnej, rozdartej między dwiema tradycjami architekturze Zakopanego.

The text attempts to analyze the architectural traditions of Zakopane through the prism of postcolonial theory. The main goal is to reflect on the contemporary identity of architecture in Zakopane in the context of references and the possibilities of the resonance of traditional, historic artistic concepts. The formation of Zakopane’s architectural identity bears relation to a clash between the “Zakopane manner” promoted by the Austro-Hungarian partitioning power, and the Zakopane Style initiated by Stanisław Witkiewicz. The “Zakopane manner” – propagated primarily at the Zakopane School of Wood Industry, headed by directors Franciszek Neużil and Edgar Kováts, implemented the artistic program of the partitioning power, which enabled designing an “imagined” regionalism on the empire’s peripheral borderlands. Initially, the Zakopane Style, an architectural-artistic proposal by the Polish painter and critic Stanisław Witkiewicz, would counter the activity of Neużil and Kováts in Zakopane. In the course of its development, it went beyond its regional frame and was recognized as the first national style. However, the regional genealogy of the two architectural concepts for the growing mountainside resort reveals a certain ambivalence. The ideas inspired by local folk handicraft were forms of artistic oppression against the inhabitants of the Podhale valley, created by “non-locals” for “non-locals,” which manifests itself today in the contemporary architecture of Zakopane, torn between the two traditions.