Shakespeare on the edges: translating the Bard in the multicultural space of the 19th-century Polish Borderlands. Placyd Jankowski (1810-1872): a case study

Rozprawa poświęcona jest analizie fenomenu przekładów sztuk Williama Szekspira inicjowanych w wielokulturowej przestrzeni pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego w XIX wieku na przykładzie działalności tłumaczeniowej Placyda Jankowskiego (1810-1872), publikującego pod pseudonimem John of Dycalp, autora pierwszych polskich tłumaczeń Pustych kobiet z Windsoru [Wesołych kumoszek z Windsoru, 1842), Północnej godziny [Wieczoru Trzech Króli, 1845] i obu części Henryka IV [1847]. W rozprawie przedstawiono biografię translatorską Placyda Jankowskiego na tle ogółu zjawisk związanych z przekładami Szekspira na pograniczu. Omówiono także dokonane przez niego przekłady Szekspira. Uzupełnieniem tych rozważań jest opis recepcji przekładów Jankowskiego, ze szczególnym uwzględnieniem opinii warunkowanych czynnikami pozatekstowymi. Podstawę metodologiczną pracy stanowią Translator Studies, badania nad postaciami tłumaczy zainicjowane przez Andrew Chestermana (2009), a także koncepcja mikrohistorii, której wykorzystanie w badaniach przekładoznawczych zaproponowała Sergia Adamo (2006). Przestrzeń pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego została omówiona jako strefa przekładu (translation zone), zdefiniowana przez Sherry Simon (2013, 2018). Analiza przekładów prowadzona jest zgodnie z założeniami opisowych badań nad przekładem (Descriptive Translation Studies), w ujęciu Gideona Toury’ego ([1995] 2012). W rozprawie uwzględniono nieomawiane dotąd materiały archiwalne oraz źródłowe, które dają wgląd w szerszy kontekst psychologiczny i socjologiczny działalności literackiej Placyda Jankowskiego, a także pozwalają odtworzyć rytm i warunki jego pracy nad przekładami Szekspira. Rozprawa składa się ze wstępu, sześciu rozdziałów oraz zakończenia. Rozdział pierwszy stanowi wprowadzenie do tematyki rozprawy. Przegląd literatury uwzględnia stan badań nad postacią i dorobkiem literackim Placyda Jankowskiego, a także nad polskimi przekładami Szekspira w XIX wieku z perspektywy polskiej i europejskiej. Rozdział zawiera też przegląd polskojęzycznych przedsięwzięć przekładowych związanych z Szekspirem w XIX wieku, a zwłaszcza przekładów kresowych. Nakreślony jest też kontekst geopolityczny pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego, kluczowy dla analizy przedsięwzięcia Placyda Jankowskiego, ze szczególnym uwzględnieniem problematyki tożsamości narodowej. Omówione są również podstawy metodologiczne pracy: koncepcja strefy przekładu, badania nad postacią tłumacza i pojęcie mikrohistorii, a także metodologia analizy tekstów tłumaczeń. Rozdział drugi zawiera propozycję biografii translatorskiej Placyda Jankowskiego, rekonstrukcję kontekstu i przebiegu jego projektu przekładowego oraz omówienie recepcji tłumaczeń. Rozdział trzeci stanowi wprowadzenie do analizy czterech przekładów Jankowskiego. Zawiera informacje dotyczące wydań przekładów, a także omawia podstawowe założenia strategii Jankowskiego oraz hipotetyczne kryteria wyboru przekładanych dramatów. Rozdział zawiera także omówienie komentarzy Jankowskiego do nieopublikowanego przekładu Otella Ignacego Hołowińskiego oraz analizę nieomawianego dotąd rękopisu przekładu obu części Henryka IV pióra Jankowskiego. Rozdziały 4-6 zawierają analizę przekładów Jankowskiego pod kątem trzech pól tematycznych: (1) obrazy hierarchii społecznej w oryginale i w tłumaczeniu, (2) wielojęzyczność w oryginale i w przekładzie, (3) strategie i techniki przekładu komizmu szekspirowskiego. We wszystkich analizach nacisk położony jest na sposób, w jaki przekłady odzwierciedlają specyfikę kultury docelowej. Analiza wpływu przestrzeni geograficznej na psychologiczne, socjologiczne i polityczne uwarunkowania pracy Jankowskiego, potraktowana na równi z analizą samych tłumaczeń, pozwala na możliwie wszechstronne zinterpretowanie ważnego zjawiska literackiego, w którym przekład literacki odzwierciedlał i współtworzył tożsamość wielokulturowej przestrzeni

The dissertation focuses on the surge of Shakespeare translations originating in the multicultural space of the Polish-Lithuanian-Belarussian borderland in the 19th century as examplifed by the translation activity of Placyd Jankowski (1810-1872), publishing under the pseudonym John of Dycalp, author of the first Polish translations of The Merry Wives of Windsor (1842), The Twelfth Night (1845), and both parts of Henry IV (1847). The dissertation presents Placyd Jankowski’s biography against a wider background of Shakespeare translations in Eastern Borderlands. Jankowski’s Shakespeare translations are also analysed and compared to the original. This is followed by an account of the reception of these translations, with particular emphasis on opinions spurred by extra-textual factors. The basic methodological framework derives from Translator Studies initiated by Andrew Chesterman (2009), as well as from the concept of microhistory first applied in Translator Studies by Sergia Adamo (2006). Eastern Borderlands are discussed as a translation zone, as defined by Sherry Simon (2013, 2018). The analysis of the translations complies with the assumptions of Descriptive Translation Studies set by Gideon Toury ([1995] 2012). The dissertation offers the first analysis of some archival sources. These sources provide insight into the psychological and sociological context of Jankowski’s literary activities and allow us to reconstruct the progress and the circumstances of his work on Shakespeare translations. The dissertation consists of a preface, six chapters, and conclusions. Chapter 1 provides an introduction to the topic of the dissertation. The overview of critical sources pertains to the figure and literary output of Placyd Jankowski as well as to Polish Shakespeare translations in the 19th century viewed from the native and European perspective. The chapter offers also an overview of Polish translation endeavours in the 19th century, especially those produced in Eastern Borderlands. The chapter outlines the geopolitical context of Eastern Borderlands which is crucial for the analysis of Jankowski’s venture and foregrounds the issue of national identity. The methodological framework of the dissertation is also discussed, including the concept of the translation zone, Translator Studies, microhistorical research, as well as translation analysis methodology. Chapter 2 offers a biography of Placyd Jankowski as a translator, the reconstruction of the context and mode of his translation endeavour, and a discussion of the reception of his translations. Chapter 3 provides an introduction to the analysis of Jankowski’s four translations. It provides information regarding the editions of the translations, the basic tenets of Jankowski’s strategy as well as his hypothetical criteria for the selection of the plays to translate. The chapter includes also a discussion of Jankowski’s commentaries on Ignacy Hołowiński’s unpublished translation of Othello and an analysis of the hitherto undiscussed manuscript of Jankowski’s rendition of both parts of Henry IV. Chapters 4-6 examine Jankowski’s translations in terms of: (1) the representation of the social hierarchy in the original and in translation, (2) the rendition of multilingual and multicultural aspects of Shakespeare’s plays, (3) strategies and techniques of translating Shakespearean humour. All analyses foreground the way in which Jankowski’s translations reflect the specificity of the hosting culture. The analysis of the influence of the geographical space on the psychological, sociological, and political determinants of Jankowski’s work, along with the analysis of the translations themselves, allows to offer a possibly comprehensive account of an important literary phenomenon in which literary translations both reflected and participated in the formation of the identity of the multicultural space.