Metafore di pandemia, pandemia come metafora: il Covid-19 nella letteratura italiana di genere creative non-fiction e fiction prodotta tra il 2020 e il 2021

W niniejszym opracowaniu przeanalizowano wybrane włoskie dzieła literackie poświęcone pandemii COVID-19, opublikowane w latach 2020–2021 i należące do gatunku creative non-fiction oraz fikcji. To, co sprawia, że dzieła te są istotne, to zarówno ich przedwczesność, zwłaszcza w przypadku non-fiction, jak i bogactwo metaforyczne, badane w oparciu o dwa główne paradygmaty metodologiczne: Teorię Metafory Konceptualnej (Lakoff & Johnson, 1980), rewolucyjną ze względu na kognitywną rolę przypisywaną metaforze, oraz Medycynę Narracyjną (Charon, 2006), dotyczącą roli słuchania i narracji w praktyce opieki zdrowotnej. Połączenie tych dwóch paradygmatów pozwoliło wskazać korzyści płynące z pisania w czasach pandemii: autorzy mogli wyrazić swoje doświadczenia, uciec od rzeczywistości i zastanowić się nad nią, poruszać się w chaosie teraźniejszości oraz wyrazić swoją głęboką potrzebę pomocy i dialogu. Włoscy autorzy non-fiction o COVID-19 to pracownicy służby zdrowia i obywatele dotknięci pandemią, którzy zostali zmuszeni do pisania przez wyjątkowe okoliczności; natomiast włoska fikcja poświęcona COVID-19 jest tworzona przez profesjonalnych autorów. Różnice między tymi dwoma gatunkami można dostrzec w ich treści (fikcja ma dużą swobodę w eksplorowaniu scenariuszy fantastycznych i fantastycznonaukowych, nawet także wykraczających poza tworzenie metafor stricto sensu) oraz w charakterze użytych metafor, które mogą zawierać element pandemii w pozycji „definitum” lub „definiens”. Prace zostały wybrane na podstawie kryteriów ilościowych (liczba i częstotliwość metafor i innych figur retoryczno-poznawczych) oraz jakościowych (oryginalność i kreatywność, wyjątkowość lub powtarzalność tych elementów). Sekcja poświęcona non-fiction zawiera szczegółowy przegląd metafor związanych z pandemią, począwszy od metafor dotyczących wojny i katastrof naturalnych. Następnie przedstawiono dużą grupę metafor związanych ze środkami ochrony indywidualnej (ŚOI) noszonymi przez pracowników służby zdrowia: mundury wojskowe, kombinezony astronautów lub nurków, maski teatralne to obrazy używane do konceptualnego zdefiniowania kombinezonu ochronnego zakrywającego całe ciało. Analiza metafor związanych ze środkami ochrony indywidualnej ujawnia obecność systematycznej struktury koncepcyjnej, którą nazwano tutaj paradygmatem ukrywania-wyjawienia: daje to początek dominującej metaforze dotyczącej bolesnego tematu dynamiki szpitalnej i ambulatoryjnej: EMOCJONALNE ODCIĘCIE SIĘ W OPIECE JEST ŚRODKIEM OCHRONY INDYWIDUALNEJ. Analizuje się zatem kilka głównych implikacji tej metafory, ponieważ stanowi ona jedno z najważniejszych odkryć niniejszych badań: elementy pandemii i negatywne konsekwencje ich stosowania dla komunikacji i interakcji międzyludzkich powodują, że lekarze muszą „obniżyć ochronę”, aby pozwolić sobie na „zarażenie” historią choroby pacjenta. W sekcji poświęconej fikcji literackiej dzieła są analizowane w osobnych rozdziałach, ze szczególnym uwzględnieniem różnorodności tematów, często sprzecznej roli przypisywanej Covidowi, ale przede wszystkim kluczowych metafor koncepcyjnych, które pokazują, jak nawet poza szpitalami pandemia może stać się definiens, nośnikiem metafor dotyczących kondycji ludzkiej. W podsumowaniu pracy, na podstawie analizy metaforycznej, przedstawiono różnorodność ról, jakie koronawirus i wynikająca z niego choroba odgrywają w wybranych utworach. Non-fiction próbuje koncepcyjnie wyodrębnić pandemię, wykorzystując pisanie jako narzędzie do wyładowania emocji i eksploracji. Z kolei pisarze fikcji mają tendencję do wykorzystywania pandemii jako metafory. Powstają w ten sposób dzieła, które — choć pozbawione tej samej pilności komunikacyjnej i intensywności emocjonalnej, co non-fiction — tworzą światy, w których rozmaite wcielenia pandemii ukazują cały jej potencjał narracyjny, symboliczny, refleksyjny i katartyczny.

This study analyzes a selection of Italian literary works dedicated to the COVID-19 pandemic, published between 2020 and 2021 and belonging to the creative non-fiction and fiction genres. What makes these works relevant is both their precocity, especially in the case of non-fiction, and their metaphorical richness, explored on the basis of two main methodological paradigms: Conceptual Metaphor Theory (Lakoff & Johnson, 1980), revolutionary for the cognitive role attributed to metaphor, and Narrative Medicine (Charon, 2006), on the role of listening and narrating in healthcare practice. The combined use of these two paradigms has made it possible to identify the benefits of writing in times of pandemic: authors have been able to give voice to their experiences, escape and reflect on reality, navigate the chaos of the present, and express their deep needs for assistance and dialogue. Italian authors of non-fiction works on COVID-19 are healthcare workers and citizens affected by the pandemic, driven to write by exceptional circumstances; Italian fiction on COVID-19, on the other hand, is written by professional authors. The differences between the two genres can be seen in their content (fiction is very free to explore fantastical and science fiction scenarios even outside of metaphorical production in the strict sense) and in the nature of the metaphors used, which may include the pandemic element in a "target" or "source" position. The works were selected according to quantitative criteria (the number and frequency of metaphors and other rhetorical-cognitive figures) and qualitative criteria (originality and creativity, uniqueness or recurrence of these elements). The section dedicated to non-fiction provides a detailed overview of the metaphorical production related to the pandemic, starting with metaphors involving war and natural disasters. This is followed by a large group of metaphors relating to the Personal Protective Equipment (PPE) worn by healthcare workers: military uniforms, astronaut or diver suits, theatrical masks, are images used to conceptually define the full-body hazmat suit. An analysis of the metaphors relating to PPE reveals the presence of a systematic conceptual structure that has been dubbed here the concealing-revealing paradigm: this gives rise to a dominant metaphor concerning a painful issue in care context and dynamics: EMOTIONAL DETACHMENT IN CARE IS A PERSONAL PROTECTIVE EQUIPMENT. The implications of this metaphor are thus analyzed, since it represents one of the most significant findings of this research: pandemic elements and the negative consequences of their use on communication and human interaction represent the need for doctors to ‘lower their defences’ in order to allow themselves to be ‘contaminated’ by the patient's medical history. In the section dedicated to fiction, the works are analyzed in dedicated chapters, with particular reference to the variety of themes, the often contradictory role assigned to Covid, but above all to key conceptual metaphors that demonstrate how, even outside hospitals, the pandemic can become a source domain, a vehicle for metaphors about the human condition. The conclusion of the work summarizes, on the basis of metaphorical analysis, the variety of roles that the coronavirus and the resulting disease play in the selected works. Non-fiction attempts to conceptually isolate the pandemic, using writing as venting and explorative tool. The fiction writers, on the other hand, tendo to exploit the pandemic as a metaphor: the resulting works, although not characterized by the same communicative urgency and emotional intensity as non-fiction, manage to create worlds in which the various manifestations of the pandemic demonstrate its full narrative, symbolic, reflective, and cathartic potential.

l presente studio analizza una selezione di opere di letteratura italiana dedicate alla pandemia da Covid-19, apparse tra il 2020 e il 2021 e riconducibili ai generi creative non-fiction e fiction. A rendere rilevanti questi lavori è tanto la loro precocità, soprattutto nel caso della non-fiction, quanto la ricchezza metaforica, scandagliata sulla base di due principali paradigmi metodologici: la Teoria della Metafora Concettuale (Lakoff & Johnson, 1980), rivoluzionaria per il ruolo cognitivo attribuito alla metafora, e la Medicina Narrativa (Charon, 2006), sul ruolo dell’ascolto e della narrazione nella pratica di cura. L’utilizzo combinato di questi due paradigmi ha permesso di individuare i benefici apportati dalla scrittura in epoca di pandemia: gli autori hanno potuto dare voce al proprio vissuto, evadere e insieme riflettere sulla realtà, navigare il caos del presente, esprimere bisogni profondi di assistenza e dialogo. Gli autori italiani di non-fiction sul Covid-19 sono operatori sanitari e cittadini toccati dalla pandemia, spinti alla scrittura da circostanze eccezionali; la fiction italiana sul Covid-19 si deve invece ad autori che scrivono di professione. Le differenze tra i due generi si rilevano nei contenuti (la fiction è molto libera di esplorare scenari fantastici e fantascientifici anche al di fuori della produzione metaforica stricto sensu) e nella natura delle metafore utilizzate, che possono contemplare l’elemento pandemico in posizione di definitum o di definiens. Le opere sono state selezionate secondo criteri quantitativi (il numero e la frequenza delle metafore e di altre figure retorico-cognitive) e qualitativi (originalità e creatività, unicità o ricorrenza di tali elementi). Nella parte dedicata alla non-fiction si ripercorre nel dettaglio la produzione metaforica relativa alla pandemia, partendo da metafore di guerra e di catastrofi naturali. Segue il nutrito gruppo delle metafore relative ai Dispositivi di Protezione Individuale (DPI) indossati dagli operatori sanitari: divisa militare, scafandro da astronauta o da palombaro, maschera teatrale, sono tutte immagini utilizzate per circoscrivere concettualmente la “tuta bianca” a corpo intero. Analizzando le metafore relative ai DPI si delinea la presenza di una struttura concettuale sistematica che è stata qui chiamata paradigma nascondimento-svelamento: da esso emerge una metafora dominante che concerne un tema dolente delle dinamiche ospedaliere e ambulatoriali: IL DISTACCO EMOTIVO NELLA CURA È UN DISPOSITIVO DI PROTEZIONE INDIVIDUALE. Si analizzano le implicazioni di questa metafora che rappresenta una delle scoperte più rilevanti della presente ricerca: gli elementi pandemici e le difficoltà connesse al loro utilizzo incarnano la necessità da parte del medico di “abbassare le protezioni” per lasciarsi “contaminare” dalla storia di malattia del paziente. Nella parte dedicata alla fiction i lavori vengono analizzati in capitoli dedicati, con particolare riferimento alla varietà tematica, al ruolo spesso contraddittorio assegnato al Covid, ma soprattutto a metafore concettuali portanti che dimostrano come anche fuori dagli ospedali la pandemia possa farsi definiens, veicolo di metafore sulla condizione umana. La conclusione del lavoro ricapitola sulla base dell’indagine metaforica la varietà di ruoli che il coronavirus e la conseguente patologia ricoprono nelle opere selezionate. La non-fiction si dedica al tentativo di isolare concettualmente la pandemia, utilizzando la scrittura come valvola di sfogo e modalità esplorativa. Gli autori di fiction, al contrario, sfruttano la pandemia come metafora: ne risultano lavori che, per quanto non caratterizzati dalla medesima urgenza comunicativa e intensità emotiva della non-fiction, riescono a creare mondi in cui le svariate declinazioni della pandemia ne dimostrano tutto il potenziale narrativo, simbolico, riflessivo e catartico.