Egzul - tułacz - repatriant. Czesław Miłosz, Roman Brandstaetter i Jerzy S. Sito jako tłumacze dramatów Williama Shakespere'a w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej

Rozprawa jest próbą ukazania, jak przekłady Shakespeare’a wpisywały się w życiorysy trzech tłumaczy aktywnych w okresie powojennym oraz przez pierwsze dekady Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej: Czesława Miłosza (1911-2004), Romana Brandstaettera (1906- 1987) i Jerzego S. Sity (1934-2011). Głównym przedmiotem badań są biografie intelektualne tłumaczy, ich motywacje do podejmowania przekładów dramatów Shakespeare’a, przebieg prac tłumaczeniowych oraz relacje między twórczością własną a tłumaczonymi dziełami. Teoretyczno-metodologicznym zapleczem dysertacji są koncepcje wypracowane w ramach przekładoznawczej gałęzi badawczej Translator Studies (Chesterman 2009), a więc przede wszystkim namysł stawiający w centrum biografię tłumacza, potraktowanego podmiotowo (Pym 1998), pozwalający przyjrzeć się jednocześnie osobie stojącej za tłumaczeniem, a także sieci powiązań osobowych i instytucjonalnych warunkujących powstanie danego przekładu (Kaindl 2021). Ponadto, z uwagi na położony w dysertacji nacisk na wykorzystanie źródeł archiwalnych, posługuję się narzędziami przekładoznawczej krytyki genetycznej, pozwalającej przybliżyć proces powstawania przekładów (Cordingley, Montini 2015; Nunes, Moura, Pinto 2021). Zaproponowane tu studium trzech tłumackich biografii przedstawiam jako biograficzną konstelację Shakespeare’a. Biografie Czesława Miłosza, Romana Brandstaettera i Jerzego S. Sito dobrałem tak, by tworzyły wrażenie całości w kontekście następujących zagadnień badawczych: (1) tożsamościowej hybrydyczności tłumacza Shakespeare’a (2) doświadczenia wygnania i emigracji jako konstytutywnych wobec stosunku do dzieł Shakespeare’a (3) wyrazistej relacji tłumacza tzw. literatury wysokiej z opresyjną władzą Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W przypadku Miłosza skupiłem się przede wszystkim na analizie niezbadanego dotąd rękopisu przekładu Otella. Wykorzystując narzędzia krytyki genetycznej, starałem się wykazać, że w Otellu Miłosz widział pożytek intelektualny dla prowadzonych przez siebie poszukiwań – szczególnie w kontekście subwersywnej literatury czarnych Amerykanów, z którą zapoznawał się w trakcie pobytu w Stanach Zjednoczonych w latach 1946-1950. Z kolei na podstawie rozpoznań Stephena Greenblatta (Renaissance Self-Fashioning, 1980) próbowałem udowodnić, że wybór tej sztuki w przypadku Miłosza potwierdzał kierunek zainteresowań poznawczych tłumacza-poety w pierwszych powojennych dekadach, gdy pracował jako urzędnik polskiej ambasady wStanach. Przekład Miłosza powstawał równolegle do spisywanych w rozmaitej formie uwag o powinowactwie cierpienia ofiar mocarstw imperialnych. Stąd wypływało źródło jego zainteresowania cyklem negro spirituals, w doświadczeniach społeczności czarnych Amerykanów Miłosz dostrzegał liminalność istnienia podobną do tej przeżywanej przez mieszkańców Europy Środkowej i Wschodniej. Z kolei analiza fragmentu Otella, który udało się Miłoszowi opublikować w 1950 roku na łamach „Twórczości” wykazała, że tłumacz dokonał znaczącego uwspółcześnienia języka, a bogatą metaforykę oryginału zastąpił wyrażeniami potocznymi o silnym ładunku ekspresywnym. Ten właśnie aspekt strategii przekładowej Miłosza mógł stanowić jedno ze źródeł inspiracji dla strategii, którą w latach sześćdziesiątych przyjmie dla swojego Shakespeare’a Jerzy Stanisław Sito. Doprowadziło mnie to do przekonania, że Miłosz w zaproponowanej konstelacji zajmowałby miejsce tłumacza importującego do rodzimej kultury ideę uwspółcześnienia Shakespeare’a. Brandstaetterowi twórczość Shakespeare’a towarzyszyła w punktach węzłowych jego biografii: od momentu pierwszego twórczego i intelektualnego zaangażowania w syjonizm, przez ucieczkę z ogarniętej wojną Polski i próbę zaklimatyzowania się wśród żydowskich osiedleńców w Palestynie, aż po refleksję nad Zagładą, przeżywaniem traumy i odpominaniem ofiar. Dzieła Shakespeare’a były wykorzystywane przez Brandstaettera na różnych płaszczyznach artystycznych, przy czym hermeneutyczny z ducha przekład (w szczególności dokonany po wojnie przekład Hamleta) oraz twórcze wykorzystanie motywów znanych z dramatów Shakespeare’a w poezji stanowiły, jak starałem się wykazać na podstawie analizy notatek Brandstaettera, najbardziej dojrzałe formy dialogowania z bardem. Tragedia o duńskim księciu pozwalała Brandstaetterowi wyrażać i przeżywać osobistą żałobę w rzeczywistości, która na przeżywanie śmierci wydawała się nieczuła. W tym kontekście uwagę zwraca także Makbet jako jeden z głównych elementów tworzących siatkę odniesień w ważnym poemacie Brandstaettera Koncert birnamski. Jeśli namysł nad Hamletem był wyrazem buntu wobec zapominania i systemowego zakazu przeżywania traumy, to Makbet posłużył do uwyraźnienia skali terroru i poddania osądowi ludzkiej historii, która pozwala na akty prześladowania ludności żydowskiej – to zresztą obserwacja, która miała swój początek w namyśle nad Kupcem weneckim. Warto odnotować też miejsce Brandstaettera w zaproponowanej konstelacji. Wśród wybranych przeze mnie poetów-tłumaczy, to właśnie w przypadku biografii intelektualnej Brandstaettera dzieła Shakespeare’a odegrały największą rolę. Potwierdza to nie tylko wieloletnia obecność Shakespeare’a na każdym właściwie znaczącym etapie życia polsko-żydowskiego twórcy, ale także głęboki namysł nad Hamletem oraz sam przekład tej sztuki. Wszystkie te formy dialogu z Shakespearem znajdują odzwierciedlenie w notatkach i szkicach Brandstaettera. Dramaty Shakespeare’a w wersji Jerzego S. Sity powstawały niedługo po ukazaniu się Szekspira współczesnego Jana Kotta (1961), co, jak starałem się wykazać, stanowiło dogodny kontekst odbiorczy dla próby dokonania przekładowej rewolty w polskiej tradycji przekładów z Shakespeare’a. Doświadczenie dramaturga wyczuliło Sitę na semiotyczne zróżnicowanie tworzywa teatralnego, zaś zmagania z polszczyzną z perspektywy poety-repatrianta uwrażliwiło go na perspektywę odbiorczą. Opisane przeze mnie pęknięta tożsamość Sity oraz impuls do jej uspójnienia pozwalają z kolei wydobyć próby odnajdywania się poety-tłumacza w polskim życiu literackim i związaną z tym silną potrzebę, by zająć stanowisko wobec bieżących wydarzeń – przemian, rozwoju i kontynuacji rozmaitych poetyk, a także zagrożonego przez postęp techniczny przekładu literackiego. Prześledziłem także liczne parateksty dołączane przez Sitę do tłumaczeń, by ukazać skalę jego koncepcji przekładowej oraz historię jej przemian: od radykalnego uwspółcześniającego projektu adaptacyjnego w przypadku Edwarda II Christophera Marlowe’a do bardziej uładzonej już w przypadku Shakespeare’a strategii przekładu – wciąż jednak kontrowersyjnej z uwagi na przypisany jej cel, jakim było zerwanie z wypracowanym przez tłumaczy XIX-wiecznych zwyczajem przekładania pentametru jambicznego na jedenastozgłoskowiec. Sito wykazywał świadomość centralnego miejsca Shakespeare’a w polskiej kulturze i uwrażliwienie na brzmienie dramatów barda w polszczyźnie. Obie te cechy, jak starałem się wykazać, były powiązane z zewnętrznym punktem widzenia, który Sito jako repatriant musiał obrać względem własnego języka prymarnego. Sukces jego przekładów na scenie warunkowany po części także zadomowieniem się Sity w polskiej poezji był jednocześnie wynikiem sprzęgnięcia (przynajmniej na początku serii) tłumaczeń Shakespeare’a z krytyczną formułą i wsparciem Jana Kotta, czego dowodem przytaczane w toku analizy parateksty oraz nagroda Roy Publishers Prize. Powyższe rozważania pozwalają potwierdzić główną tezę rozprawy o wpływie hybrydycznych biografii tłumaczy na zainteresowanie dramatami Shakespeare’a oraz zależności pomiędzy doświadczeniami wojennych i powojennych migracji tłumaczy (ekspulsji, tułactwa i powrotu do ojczyzny) a przyjętą przez nich szczególną postawą interpretacyjną wobec Szekspirowskich dzieł.

The dissertation aims to show how the translations of Shakespeare’s works were inscribed into the biographies of three translators active in the immediate post-war period and during the first decades of the Polish People’s Republic: Czesław Miłosz (1911-2004), Roman Brandstaetter (1906-1987), and Jerzy S. Sito (1934-2011). The research is based on the analysis of their intellectual biographies, the attempt at revealing their incentive to undertake the task of translating Shakespeare’s dramas, the process of translating itself, as well as the relationship between the translators’ artistic works and the translated pieces. The dissertation’s theoretical and methodological background derives from Translator Studies (Chesterman 2009), which centres around the study of translator’s biography (Pym 1998) allowing to collate the life of the one responsible for the translation with the network of personal and institutional connections necessary for the translation to emerge (Kaindl 2021). Moreover, because of the emphasis laid on the use of archival materials in my dissertation, I make use of the tools offered by Genetic Translation Studies which enable to scrutinise the process of translating (Cordingley, Montini 2015; Nunes, Moura, Pinto 2021). I propose to view the configuration of these three biographies as a biographical constellation of Shakespeare. I have chosen the biographies of Miłosz, Brandstaetter and Sito so that they would gain coherence with regard to the following areas of research: (1) the hybrid identity of Shakespeare translator, (2) the experience of expulsion and emigration as constitutive to the translators’ attitude to Shakespeare, (3) a pronounced relation between the translator of the so-called high literature and the authorities of the Polish People’s Republic. In the case of Miłosz I focused primarily on the study of the hitherto unknown manuscript of his translation of Othello. By making use of the tools from genetic criticism, I tried to indicate that Othello was of benefit to the intellectual endeavours that Miłosz undertook at that time – that especially in the context of the subversive literature of the Black people of America with which he acquainted himself during his stay in the United States between 1946 and 1950. Moreover, by invoking Stephen Greenblatt’s research (Renaissance Self-Fashioning 1980), I tried to demonstrate that Miłosz’s choice of that particular play confirmed the direction of his literary interests during the first post-war decades when he worked as attaché at Polish embassy in the States. Miłosz’s translation emerged parallel to his other writings on the affinity of suffering of the victims of imperial powers. This is where the source of his interest in the negro spirituals sprang up. It is in the experience of America’s Black communities that Miłosz saw the existential liminality akin to the one that the inhabitants of East and Middle Europe are also subject to. Moreover, the analysis of a translated excerpt from Othello that Miłosz managed to publish in 1950 in “Twórczość” literary magazine showed that he modernised the language to a significant degree and substituted Shakespeare’s rich use of metaphors with expressive colloquialisms. This particular aspect of Miłosz’s translation could be viewed as the source of influence for Jerzy S. Sito’s experimental translation strategy. This led me to conclude that within the proposed constellation Miłosz would take the place of a translator who imported the idea of modernising Shakespeare and who indeed carried this idea out in practice. Shakespeare’s works accompanied Brandstaetter at crucial moments of his biography: from the very first artistic and intellectual involvement in the Zionistic ideology, through fleeing Poland during the Second World War and trying to acclimatise in Palestine, all the way to his reflection on the Holocaust, going through the trauma and remembering those that perished. Brandstaetter made use of Shakespeare’s works within various artistic fields, but the hermeneutic method of translation (esp. his post-war translation of Hamlet) along with the allusions to Shakespearean motives in his poetry constitute, as I have tried to demonstrate by analysing Brandstaetter’s notes, the most mature ways of dialoguing with the Bard. The tragedy of the Danish prince allowed Brandstaetter to express and go through grief in times and place that seemed insensitive to such a pain. In this contexts one is also struck by the way Brandstaetter employed Macbeth in one of his major poems – The Birnam Concert. If the reflection on Hamlet was an expression of protest against forgetting and the systemic ban on experiencing trauma, then Macbeth would serve to underscore the sheer scale of war terror, and to judge human history that permits for the persecution of the Jewish people (an observation that Brandstaetter first made while delving into The Merchant of Venice). It is also important to acknowledge the place Brandstaetter occupies within the proposed constellation. Amongst the chosen poets-translators it is Brandstaetter’s intellectual biography that proves most influenced by Shakespeare and his works. This is corroborated not only by the long lasting presence of Shakespeare at virtually every significant stage of the Polish-Jewish writer, but also by his deep contemplation on Hamlet and the translation of the tragedy itself. All the forms of dialogue with Shakespeare find their reflection in Brandstaetter’s notes and sketches. Shakespeare’s plays in Jerzy S. Sito’s rendition came out not long after Jan Kott’s Shakespeare our Contemporary was published in Poland in 1961. This, as I have tried to demonstrate, made for an apt context for Sito’s attempt at staging a revolt when it came to the tradition of translating Shakespeare into Polish. The knowledge Sito gained as playwright sensitised him to theatre’s semiotic diversity, whereas his own struggle with Polish, rooted in his experience as an emigre and repatriate, enhanced his awareness of the audiences’ perspective. Sito’s fractured identity and the urge to restore it are at the root of his fervid attempts to find his own way among Polish poets. This is also expressed in his attentiveness to changes, developments and continuations of various poetics as well as to the condition of literary translation threatened by the rapid technological growth. In my dissertation I have also studied Sito’s numerous paratexts to show the scope of his translation strategy as well as its evolution: from a radical adaptation of Christopher Marlowe’s Edward II to a more down-to earth approach when it came to Shakespeare, however – still controversial as its goal was to break off from the 19th century translation norm to render the iambic pentameter into an unrhymed 11-syllable line. Sito was acutely aware of Shakespeare’s centrality to the Polish culture and was highly sensitive to the euphonic qualities of the plays he translated. Both these qualities, as I have tried to point out, were linked to Sito’s external point of view he had to adopt towards his own language as a repatriate. The triumph of Sito’s translations was partly due to his successful career as a poet, partly to the congruence of his Shakespeare renditions with Jan Kott’s criticism. Sito was also praised by Kott who promoted him in the States which contributed to Sito receiving the Roy Publishers Prize. The reconstruction of these biographies allows to corroborate the main thesis of the disseratation, namely that the hybrid identities of the translators impact their interest in Shakespeare’s dramas. Also, the highlighted relevance of the translators’ experience as war and post-war emigres, exuls and repatriates contributes to the specific ways they translated and interpreted Shakespeare’s works.