Pogranicze wiersza wolnego i prozy w najnowszej literaturze polskiej

Dotychczasowe polskie teorie wiersza sytuują prozę i wiersz wolny w kategorycznej opozycji lub – jak w teorii tekstu graficznego – triadzie pojęciowej. Umożliwia to szczegółowy opis typowych reprezentacji wiersza wolnego, ale też ruguje poza obszar badań utwory, w których cechy definicyjne wiersza wolnego lub tekstu graficznego przestają być jednoznacznie uchwytne. Kluczem do opisu specyfiki tego typu form wydaje się warstwa graficzna. Choć ostatnie dekady w polskiej wersologii znacząco dowartościowały ten aspekt, to ogólnie stosunek teorii do kompozycji graniczących z prozą nie zmienił się. Wersologia dysponuje jednak ujęciami i pomysłami pozwalającymi przygotować się do teoretycznej eksploracji również sfery pogranicza. Chodzi szczególnie o kategorię prozodii zapisu, która sytuuje się na przecięciu wersologii z badaniami nad poznawczymi aspektami przebiegu czytania i teorią pisma, w tym także typografii. Wspólny obszar wymienionych dyscyplin stanowi teoretyczne zaplecze rozprawy, podejmującej próbę wypracowania analitycznej platformy, która pozwoli uchwycić istotę kompozycji z pogranicza i porównać je z wierszem wolnym (tekstem graficznym) i z prozą. Zaproponowany w pracy model prozodii zapisu obejmuje najważniejsze zależności pomiędzy właściwościami zapisu a przebiegiem lektury, z uwzględnieniem zróżnicowanych elementów składowych każdego zapisanego tekstu. Chodzi przy tym o naświetlenie różnic pomiędzy zapisem uznawanym za przezroczysty (jak w typowej prozie), a takim, który swoim kształtem celowo i aktywnie oddziałuje na przebieg lektury. Pozwala to wyróżnić dwie klasy tekstów: graficznie zorganizowane i graficznie niezorganizowane. Ogólnej konceptualizacji tych różnic służy stopień ciągłości tekstu, czyli wypadkowa rozmaitych czynników determinujących przebieg czytania. Nakreślony model prozodii zapisu skupia się na relacjach mikrotypograficznych. Do jego najważniejszych składowych należą odstęp międzywyrazowy i międzywierszowy, wyraz graficzny wraz ze sposobem jego złożenia, ponadwyrazowe całostki graficzne, a także sygnał końca segmentu graficznego. Znaczenie ma także położenie poszczególnych fragmentów w płaszczyźnie zapisu. Aby uporządkować te niejednorodne elementy, przypisano je do trzech zhierarchizowanych poziomów opisu graficznych właściwości tekstu. Realizacji postawionego celu służy analiza warstwy graficznej polskich utworów literackich z ostatnich niespełna 75 lat, zarówno poetyckich, jak i narracyjnych – w tym reportażowych. Zasadnicza część rozprawy składa się z czterech rozdziałów. Rozdział pierwszy stanowi przegląd polskich teorii wersologicznych XX i XXI wieku pod kątem tego, jak ustosunkowywały się one (wprost lub pośrednio) do zagadnienia pogranicza wiersza wolnego i prozy. Rozdział drugi poświęcono redefinicji pojęcia prozodii zapisu z uwzględnieniem zagadnień semantyki pisma i jego percepcji oraz poznawczych uwarunkowań czytania, a także wybranych problemów językoznawczych i literaturoznawczych. Ostatnia część rozdziału jest poświęcona związkom typografii z prozodią zapisu. W rozdziale trzecim zredefiniowana kategoria prozodii zapisu zostaje wykorzystana do naszkicowania hipotetycznej skali ciągłości tekstu oraz typologii obejmujących podstawowe sposoby jego graficznej organizacji, a także trzy poziomy, na których sytuują się zabiegi służące tej organizacji (poziom pojedynczego wyrazu, relacji międzywyrazowej oraz relacji pomiędzy wielowyrazowymi całostkami graficznymi). Ostatni rozdział jest próbą namysłu nad warunkami, które pozwoliły prozodii zapisu zbliżyć do siebie wiersz wolny oraz prozę. W części tej zarysowano także wstępną klasyfikację wybranych niejednorodnych form literackich, które powstały w wyniku eksploracji pogranicza i w ramach pojedynczej całości angażują zarówno prozę, jak i wiersz wolny. Pracę wieńczy podsumowanie, a całości towarzyszy bibliografia załącznikowa.

Polish theories of verse have so far seen prose and free verse in a categorial opposition, or — as in the theory of graphic text — in a conceptual triad. Allowing for a detailed description of typical representations of free verse, this view also excluded from the subject of research any forms, in which the defining characteristics of free verse are not self-evident. To describe adequately the specific qualities of forms of this kind, the research should be focused on the graphic features of a text. In past few dacedes Polish verse studies have paid this very aspect more and more attention, but the approach to compositions between free verse and prose has not changed. However, the theory of verse provides notions and ideas that allow for exploration of this borderland area. This is particularly true of the category of prosody of writing that originates from the intersection of versology with the research on the cognitive aspects of reading, the theory of writing and typography. The combination of above mentioned disciplines provides a theoretical foundation of this dissertation. The goal is to develop an analytical framework able to capture the unique characteristics of the compositions discussed here. To achieve that, a model of the prosody of writing is proposed, regarding crucial relations between the properties of written text and the proces of reading, in order to detect significant differences between, on the one hand, a text layout that is considered transparent and, on the other hand, a writing that is deliberately shaped to affect the process of reading. In such a perspective, it is then possible to divide written texts into two basic classes: graphically organized and non-organized texts. These differences can also be summarized in a more general concept: a degree of textual continuity. The model proposed is primarily focused on the microtypographic text factors and their relations, with the elementary components being: an interword and interlinear space, a single written word and its layout, graphic units consisting of multiple words, as well as a signal of an end of a graphic unit. The position of individual text segments in the text field is also significant. To better organize these heterogeneous elements, they are assigned to three hierarchical levels of visual composition of a written text. The goal of the dissertation is pursued through an analysis of the graphic organization of various Polish literary works originating from the last nearly 75 years, both lyrical and narrative (including reportages). The core of the thesis consists of four chapters. The first chapter discusses Polish theories of verse developed in the 20th and 21st centuries and examines how they have addressed the issue of borderline between free verse and prose. The second chapter attempts to redefine the concept of prosody of writing, regarding general semantics of writing, visual perception of text and cognitive conditions of reading, as well as selected issues from linguistic and literary studies. In the final section, the relationship between typography and prosody of writing is discussed in more details. In the third chapter, the redefined category of prosody of writing is used to outline a concept of a scale of textual continuity and a typology of the basic graphic procedures shaping this continuity, which can be applied on three levels of text visual organization (single word, a level of interword relations, and a level of multi-word graphic units). The final chapter attempts to explain, in a diachronic perspective, how the prosody of writing served to bring free verse and prose together, creating unique literary forms. A preliminary typology of literary texts that belong to the area between free verse and prose and consist of pieces of both kinds is also outlined. The work concludes with a summary, followed by a bibliography.