Romantyczne figury wspólnotowego imaginarium w polskiej "współczesnej poezji narodowej"" (Rymkiewicz-Dakowicz-Wencel) w latach 2010-2022

Celem pracy jest analiza obecności i funkcji romantycznych figur imaginarium wspólnotowego, a także wyłaniającej się z nich wizji romantyzmu jako polskiego metajęzyka wspólnoty, w wybranych dykcjach współczesnej polskiej poezji. Przedmiot badań stanowi twórczość poetycka Jarosława Marka Rymkiewicza, Przemysława Dakowicza i Wojciecha Wencla – poetów reprezentatywnych dla nurtu określanego roboczo „współczesną poezją narodową”. Fundatorem tego trendu jest Jarosław Marek Rymkiewicz, zwłaszcza jego dzieła po tzw. przełomie romantycznym, czyli po roku 2010. Z poetyki, a także idei Rymkiewicza czerpie grono poetów, a w szczególny sposób Wojciech Wencel oraz Przemysław Dakowicz. Nurt ten cechuje deklaratywne przyjęcie romantycznego etosu poety-wieszcza oraz poetyckiej misji społecznej, kulturowej, a także politycznej, wynikającej z przekonania o obowiązkach poety i poezji wobec wspólnoty narodowej. Motywację do podjęcia badań stanowiła obserwacja nasilonej obecności romantycznego kodu kulturowego, zarówno w polskiej liryce, jak i debacie publicznej w drugiej dekadzie XXI wieku. Za umowną cezurę początkową tego zjawiska przyjmuję rok 2010 (katastrofa lotnicza pod Smoleńskiem — moment intensyfikacji języka romantycznego i odnowienia romantycznej retoryki w poezji), a końcową — rok 2022 (śmierć Jarosława Marka Rymkiewicza, pełniącego rolę inicjatora i fundatora omawianego poetyckiego zjawiska). Podstawowym narzędziem analizy jest w pracy kategoria figur imaginarium wspólnotowego, rozumianych jako utrwalone kulturowo schematy symboliczne, które w kolejnych kontekstach historyczno-literackich podlegają transformacjom i reinterpretacjom. Analiza została przeprowadzona w perspektywie antropologii literackiej, ujmującej literaturę jako wytwór kultury, co pozwala na uwzględnienie w analizie i interpretacji kontekstów kulturowych, społecznych i politycznych, z którymi badana literatura pozostaje w ścisłym związku. Takie narzędzia pozwalają z jednej strony prześledzić wspólnototwórcze strategie literackie obecne we „współczesnej poezji narodowej” oraz naświetlić sposób przetwarzania romantycznych zapożyczeń, z drugiej – uwzględnić w analizie pozatekstowe, społeczno-polityczne znaczenie wytwarzanego poetycko dyskursu wspólnotowego. Wyniki badań pokazują, że związek „współczesnej poezji narodowej” z romantyzmem ma charakter literackiego, ale także kulturowego i politycznego palimpsestu. Omawiani w pracy poeci odnoszą się nie tyle do źródłowych treści romantycznej literatury, ile do romantycznego kodu kulturowego, a więc sposobu, w jaki romantyczne figury funkcjonują w kulturze i w długiej perspektywie czasu. „Współcześni poeci narodowi” często budują paralele pomiędzy romantyzmem a teraźniejszością, które niejednokrotnie prowadzą do znacznym przekształceń i uproszczeń romantycznych figur oraz idei. Jednocześnie dykcja tej poezji nie opiera się na prostym epigoństwie, polega natomiast na wykorzystywaniu i aktualizowaniu romantycznego imaginarium – często w sposób partykularny, symplifikujący, bez uwzględnienia różnic między realiami XIX a XXI wieku. W efekcie ze „współczesnej poezji narodowej” wyłania się nacjocentryczna, patriotyczno-tyrtejska narracja wspólnotowa zbudowana poprzez „spreparowanie” wybranych wątków romantycznych, niejednokrotnie bazujących na wywiedzionych z romantycznych figur stereotypach tożsamościowych i dostosowaniu ich do bieżących potrzeb, zgodnie z podzielaną przez poetów hierarchią wartości oraz konserwatywnym, narodowym oraz w większości katolickim światopoglądem. Rymkiewicz, budując figurę „dwóch Polsk”, nadał romantycznej topice aktualny wymiar polityczny i zaproponował wizję wspólnoty narodowej zorganizowanej wokół narracji wiktymistycznej i wyobrażenia „pogrobowej” kondycji wspólnoty (rozdział 5). Dakowicz rozwija projekt „poezji pamięci”, w którym figurę afazji i Cichowskiego, zaczerpniętą z III części Dziadów Adama Mickiewicza traktuje jako metaforę wspólnotowej niemoty, wymagającej przezwyciężenia. Narzędziem wyjścia z afazji staje się w jego ujęciu poezja, która nabiera funkcji mnemonicznego rytuału, uzupełniającego wskazane przez poetę luki w zbiorowej wyobraźni (rozdział 6). Wencel natomiast, jako twórca deklaratywnie epigoński, tworzy dykcję najbardziej skonwencjonalizowaną. Odwołując się do mesjanistycznych figur narodu wybranego, Polaka-Katolika czy Ofiary częściej wykorzystuje je jako retoryczne ozdobniki lub publicystyczne gesty niż twórcze przekształcenia (rozdział 7). Wspólnym mianownikiem analizowanych dykcji pozostaje instrumentalne wykorzystanie romantycznego kodu kulturowego do konstruowania wizji homogenicznej i ekskluzywnej wspólnoty narodowej. Rozprawa wskazuje także na znaczenie światopoglądowo przeciwstawnego nurtu młodej poezji zaangażowanej (reprezentowanej m. in. przez Konrada Górę, Szczepana Kopyta, Ilonę Witkowską, Tomasza Bąka), która – poprzez dekonstrukcję figur Ofiary, Upiora czy mesjanizmu – proponuje alternatywne wizje wspólnotowości i ujawnia ograniczenia projektu „współczesnej poezji narodowej” (rozdział 8). Z przeprowadzonych badań wynika, że we „współczesnej poezji narodowej” romantyzm nie funkcjonuje jako tradycja wymagająca twórczego przekroczenia, lecz raczej jako metajęzyk wspólnoty, którego żywotność ujawnia się w przetworzonych figurach imaginarium, służących literackiemu wytwarzaniu poczucia zagrożenia i konstruowaniu wizji homogenicznej tożsamości narodowej. Analiza twórczości Jarosława Marka Rymkiewicza, Przemysława Dakowicza i Wojciecha Wencla pokazuje, że poeci ci traktują romantyczne konwencje raczej jako narzędzia niż wzorce, a ich praktyki literackie odnoszą się nie — jak działo się to zwykle w polskiej literaturze — do doświadczenia bezpośrednich zagrożeń wolności i suwerenności narodowej (jak w czasach zaborów, wojen czy opozycyjnych protestów lat osiemdziesiątych), lecz do wyzwań charakterystycznych dla współczesności: globalizacji, stabilizacji politycznej czy rozwoju struktur ponadnarodowych. W dykcji „współczesnej poezji narodowej” romantyzm staje się doraźnym źródłem języka służącego aktualizacji narodowego mitu, a romantyczne figury imaginarium wspólnotowego są wykorzystywane do podtrzymywania i wzmacniania poczucia „silnej” polskiej tożsamości i nacjocentrycznej wizji narodowej wspólnoty.

The aim of the dissertation “Romantic figures of the communal imaginary in the polish “contemporary national poetry” (Rymkiewicz - Dakowicz - Wencel) in the years 2010-2022” is the analysis of the presence and role of the Romantic figures of collective imaginary and the associated vision of Romanticism as a Polish community metalanguage in selected dictions of contemporary Polish poetry. The subject of the analysis is the poetry of Jarosław Marek Rymkiewicz, Przemysław Dakowicz and Wojciech Wencel - representatives of the proposed “contemporary national poetry”. This trend emerged from the works of Rymkiewicz, especially after the so-called Romantic turn in his publications after the year 2010. His poetics and ideas have inspired a number of poets, including Wencel and Dakowicz. “Contemporary national poetry” is characterized by a declarative acceptance of Romantic ethos of the poet as a prophet, and the social, cultural, and political mission of poetry, its social obligations towards the national community. The topic is motivated by the observed increased presence of the Romantic cultural code, both in Polish lyric, as well as in public debates in the 2010s. A tentative beginning of the phenomenon is the year 2010 and the event of the Smolensk aircrash that led to this Romantic renewal. The purported end can be located in the year 2022, when Rymkiewicz, the main figure of “contemporary national poetry” passed away. The basic analytical tool in the dissertation is the conception of the figures of collective imaginary, understood as culturally preserved symbolic schemes, that are transformed and re-interpreted across various historical and literary contexts. The analysis draws on the perspective of literary anthropology which takes literature as a cultural product, allowing for the inclusion of cultural, social, and political contexts which are inextricably linked with the works that are the subject of research. This toolbox allows on one hand to trace the community-building literary strategies of the “contemporary national poetry”, highlighting the transformations of Romantic figures, and on the other hand, to follow the socio-political impacts of the communal discourse the poetic trend produces, beyond literature. The results of the study indicate that the connection of the “contemporary national poetry” to Romanticism is a literary, but also cultural and political palimpsest. The studied authors refer not directly to the original senses of Romantic literature, but rather to the associated cultural code, the continued presence of Romantic literary figures in the culture, transformed over time in the cultural and social circulation. “Contemporary national poets” often construct parallels between the Romantic period and contemporary times, which lead to important manipulations and simplifications of Romantic concepts and ideas. At the same time, the poetic diction of the analyzed trend is not simply epigonic, but rather centered on the use and the updating of the Romantic imaginary - mostly in a particularist, simplifying manner, without considering the differences between the reality of the 19th and 21st century. In result the “contemporary national poetry” puts forward a nation-centric, patriotic-thyretic community narrative constructed from selected threads of Romanticism. This narrative draws heavily on identity stereotypes derived from Romantic literary figures and adapts them to the perceived needs of modern times, according to the shared hierarchy of values and the conservative, nationalist and mostly Catholic worldview of the poets representative of “contemporary national poetry”. Rymkiewicz, constructing the vision of “two Polands”, introduces contemporary political context into a Romantic framing and proposes a vision of the national community organized around a victimist narrative and the notion of its “posthumous” standing (chapter 5). Dakowicz advances a project of “memory poetics”, in which the figures of aphasia and Cichowski, drawn from the third part of Mickiewicz’s Forefather’s Eve [Dziady], become a metaphor for a communal muteness that needs to be transcended. As a tool, he offers poetry, which for him becomes a mnemonic rite, intended to complete the gaps the poet finds in the collective imagination (chapter 6). Wencel, on the other hand, declaring himself an epigone, creates the most conventionalized poetic diction. Drawing on the messianic notion of the chosen nation, the figures of Pole-Catholic and of Pole-Victim, he uses these Romantic notions as rhetorical devices, rather than creatively transforming them (chapter 7). The common denominator of the analyzed poetic diction is the instrumental use of the Romantic cultural code to construct a homogenous and exclusive view of the national community. Finally, the dissertation highlights the significance of the ideologically opposed trend of “young engaged poetry” (represented by, amongst others, Konrad Góra, Szczepan Kopyt, Ilona Witkowska, Tomasz Bąk) which - through the deconstruction fo the figures of the Victim, the Specter, or messianism - proposes an alternative view of community and brings to the fore the limitations of the project of “contemporary national literature” (chapter 8). The conducted study leads to the conclusion that the “contemporary national poetry” considers Romanticism not as a tradition that requires a creative transformation, but rather as a communal metalanguage that lives through the figures of imaginary that serve the literary creation of a sense of threat and the construction of the homogenous view of national identity. The analysis of the poetry of Jarosław Marek Rymkiewicz, Przemysław Dakowicz and Wojciech Wencel indicates that these poets take Romantic conventions more as tools than as models. Their literary practices respond not to – as it happened in the past in Polish literature – the direct experience of endangered freedom and national sovereignty (in the times of partitions, war, or the opposition protests in the 1980s) but rather to the perceived challenges of modernity, such as globalization, political stability, or the growth of transnational political structures. In the poetic diction of “contemporary national poetry,” Romanticism becomes an ad hoc source of language to actualize the national mythos, and the Romantic figures of the communal imaginary are used to sustain and strengthen the notion of a “strong” Polish identity and nation-centric view of Polish community.