Niemieccy intelektualiści pierwszej połowy XX wieku a filozofia wojny

Zasadniczym celem pracy jest przeanalizowanie, w jaki sposób zjawisko wojny było interpretowane przez autorów z niemieckiego kręgu kulturowego w pierwszej połowie XX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem wpływu przyjętych przez nich założeń aksjologicznych na rozumienie fenomenu wojny. Wybrani przeze mnie intelektualiści reprezentują kluczowe nurty, takie jak m.in. liberalizm, konserwatyzm czy egzystencjalizm, oraz różne fazy rozwoju namysłu nad wojną, czyli koncepcje powstałe przed I wojną światową, w trakcie Wielkiej Wojny, w okresie międzywojnia oraz w trakcie i po II wojnie światowej. W pracy omawiam zarówno autorów, którzy mieli największy wpływ na niemiecką i światową filozofię (np. Martin Heidegger, Theodor Adorno, Jürgen Habermas), jak i tych,którzy może byli mniej wpływowi, lecz wnieśli istotny wkład z punktu widzenia omawianego tematu, tj. filozoficznego namysłu nad wojną (np. Karl Haushofer, Hans Wehberg, Carl Friedrich von Weizsäcker). Dobór autorów ma również na celu ukazanie przemiany, która dokonała się w myśleniu o konfliktach zbrojnych po II wojnie światowej. Dlatego też w pracy omawiam m.in. przedwojenne i powojenne pisma takich autorów jak Ernst Jünger, Martin Heidegger, Carl Schmitt czy Karl Jaspers. Przyjęcie takiego klucza doboru sprawia, że praca ma z jednej strony kompleksowy charakter, a z drugiej nie zyskuje charakteru encyklopedycznego. W rozprawie bronię stanowiska, że fundamentalne przemiany w niemieckiej filozofii wojny po 1945 roku nie były jedynie reakcją na katastrofę II wojny światowej i jej polityczne konsekwencje, lecz w dużej mierze stanowiły wynik głębokiej reorientacji aksjologicznej. Wykazuję również, jak rewizja dotychczasowych systemów wartości, doprowadziła do ukształtowania się nowych paradygmatów w myśleniu o wojnie i pokoju w powojennych Niemczech. Okazuje się, że w obliczu ogromu cierpienia, które przyniósł konflikt z lat 1939-45, niemiecka filozofia stanęła przed koniecznością „przewartościowania wartości” – tym razem jednak nie w sensie nihilistycznym, lecz w kontekście ponaglenia moralnego, które wzywało do zmierzenia się z tym wszystkim, co przyniosły wojny światowe. Mimo że niemiecka filozofia wojny z pierwszej połowy XX wieku była głęboko osadzona w realiach historycznych, to oferuje głęboki wgląd w zjawisko konfliktów zbrojnych, z którego możemy korzystać również współcześnie. Jej badanie nie tylko wzbogaca nasze rozumienie tamtych czasów, ale również może inspirować do podjęcia współczesnej refleksji nad wojną, pokojem i odpowiedzialnością w zglobalizowanym świecie.

The main objective of this thesis is to analyze how the phenomenon of war was interpreted by authors from the German cultural realm in the first half of the 20th century, with particular emphasis on the influence of their axiological assumptions on the understanding of war. The intellectuals I have selected represent key currents such as liberalism, conservatism, and existentialism, as well as various phases of the evolution of thought on war, including concepts developed before World War I, during the Great War, in the interwar period, and during and after World War II. In this work, I discuss both authors who had the greatest influence on German and global philosophy (e.g., Martin Heidegger, Theodor Adorno, Jürgen Habermas), and those who may have been less influential but made a significant contribution from the perspective of the discussed topic—the philosophical reflection on war (e.g., Karl Haushofer, Hans Wehberg, Carl Friedrich von Weizsäcker). The selection of authors also aims to illustrate the transformation that took place in thinking about armed conflicts after World War II. Therefore, the work discusses, among others, the pre-war and post-war writings of authors such as Ernst Jünger, Martin Heidegger, Carl Schmitt, and Karl Jaspers. Adopting this selection criterion ensures that the work is comprehensive on the one hand, and avoids becoming encyclopedic on the other. In the dissertation, I defend the position that the fundamental changes in German philosophy of war after 1945 were not merely a reaction to the catastrophe of World War II and its political consequences, but were largely the result of a profound axiological reorientation. I also demonstrate how the revision of existing systems of values led to the formation of new paradigms in the thinking about war and peace in post-war Germany. It turns out that in the face of the immense suffering brought by the conflict of 1939-45, German philosophy was confronted with the necessity of a "transvaluation of all values"—this time, however, not in a nihilistic sense, but in the context of a moral imperative that called for confronting everything that the World Wars had brought. Even though the German philosophy of war from the first half of the 20th century was deeply rooted in historical realities, it offers profound insight into the phenomenon of armed conflicts, which we can still benefit from today. Its study not only enriches our understanding of that era but can also inspire a contemporary reflection on war, peace, and responsibility in a globalized world.