Refleksyjność i wrażliwość w badaniach jakościowych: Praktyki metodologiczne w polskiej socjologii

Przedmiotem zainteresowania autorek są metodologiczne opisy jakościowych praktyk badawczych występujące w najnowszych polskojęzycznych publikacjach socjologicznych. Zastanawiają się one, czy i w jaki sposób w publikacjach takich definiuje się i praktykuje wrażliwość i refleksyjność badawczą, jak badacze/badaczki (nie)radzą sobie z opisem metodologicznym i usytuowaniem siebie w polu badań jakościowych, do jakiej literatury się odwołują, kto/co stanowi ich metodologiczne inspiracje. Obszarem badań uczyniły artykuły opublikowane w ciągu ostatnich kilku lat w czterech wiodących kwartalnych czasopismach socjologicznych, traktując je jako geertzowskie „gatunki zmącone” („Studia Socjologiczne”, „Kultura i Społeczeństwo”, „Przegląd Socjologiczny” i „Przegląd Socjologii Jakościowej”). Taki dobór materiału pozwolił — po wyszukaniu wytypowanych słów kluczowych i kontekstów ich użycia — stwierdzić, że współczesny polskojęzyczny dyskurs socjologiczny funkcjonuje między refleksyjnością deklarowaną a refleksyjnością praktykowaną. Refleksyjność rzadko przybiera formę pogłębionej praktyki tekstowej; częściej pozostaje sygnalizowana poprzez język deklaracji czy / lub odwołania do kategorii wrażliwości i świadomości badawczej. Analiza wskazuje również na wyraźną obecność zrutynizowanych norm pisarskich i metodologicznych. W konsekwencji refleksyjność nie znika z praktyk badawczych, lecz przyjmuje formę ukrytą i częściowo niewysłowioną, rzadko powiązaną z namysłem etycznym nad odpowiedzialnością badawczą i publikacyjną.

In this article the authors investigate the methodological descriptions of qualitative research practices in recent Polish-language sociological publications. They consider whether and how Polish-language publications in sociology conceptualize and enact research sensitivity and reflexivity; how researchers do—or do not—navigate methodological description and the positioning of themselves in the field of qualitative research; what literature they reference; and who or what constitutes their methodological inspiration. Their corpus consists of articles published over the last few years in four leading Polish sociological quarterlies—Studia Socjologiczne, Kultura i Społeczeństwo, Przegląd Socjologiczny, and Przegląd Socjologii Jakościowej—which they approach as Geertzian “blurred genres.” Such a selection of material, following a search for selected keywords and the contexts of their usage, provided insights into current methodological trends in Polish sociology and led to the conclusion that contemporary Polish-language sociological discourse operates between declared and practiced reflexivity. Reflexivity rarely takes the form of an in-depth textual practice; more often, it is merely signaled through the language of methodological declarations or references to the categories of research sensitivity and awareness. The analysis also points to the strong presence of routinized writing and methodological norms. Consequently, reflexivity has not disappeared from research practices, but rather assumes a hidden and partly unarticulated form, only rarely connected with ethical reflection on research and publication responsibility.