Twórczość filmowa i literacka Janusza Nasfetera

Niniejsza praca stanowi monografię twórczości filmowej i literackiej Janusza Nasfetera (1920-1998) – jednego z wielu zapomnianych autorów kina polskiego. Choć badacze co jakiś czas analizują dzieła tego artysty, do tej pory nie powstała zwarta praca naukowa uwzględniająca jego cały dorobek twórczy. Jest on na tyle różnorodny, że pozostaje w opozycji do wielu dotychczasowych ujęć, w których dominuje tendencja do opisywania tylko jednego aspektu działalności Nasfetera. Zazwyczaj artykuły na ten temat oscylują wokół filmów dziecięcych i wojennych. Koncentracja na gatunku wojennym jest przejawem pewnego zwrotu w stosunku do filmografii autora Rannego w lesie, co nie zmienia faktu, że wciąż jest on pamiętany przede wszystkim jako twórca filmów dla dzieci oraz o dzieciach. Mimo że dokonał on na tym polu rzeczywiście wiele, to mamy jednak do czynienia ze znacznym ograniczeniem, ponieważ aktywność artystyczna Nasfetera wykraczała nie tylko poza filmy dziecięce, ale i poza kino w ogóle. Równocześnie był on przecież cenionym i nagradzanym autorem opowiadań i nowel dla dzieci. Literatura wprawdzie nie odegrała takiej roli w jego karierze jak działalność filmowa, ale nie należy jej bagatelizować. Umiejętności pisarskie z pewnością były przydatne przy tworzeniu scenariuszy zarówno tych adaptowanych, jak i oryginalnych. Rozprawa rozszerza i porządkuje wiedzę na temat kariery Janusza Nasfetera. W słowie wstępnym nakreślone zostały współczesne trendy w polskim filmoznawstwie, w którym nadal dominuje oprócz kryterium estetycznego tendencja do ciągłego zajmowania się twórczością tych samych reżyserów, a także skłonność do opisywania zagadnień związanych z polityką i polską historią. Jednocześnie w tej części wywodu pojawiają się uwagi – wykorzystujące najnowsze badania – dotyczące pojęcia „kanonu”. Okazuje się, że jest to pojęcie rozmyte, zależne od kontekstu użycia, często subiektywne. Rozważania te prowadzą do rysu metodologicznego. Do pisania o artystach pokroju Nasfetera – czy traktując rzecz szerzej o wszystkich artystach epoki PRL – bardzo pomocne są ustalenia przedstawicieli „nowego historyzmu”, którzy zawieszają między innymi podział na „kanoniczne” i „niekanoniczne” w kulturze. W rozdziale pierwszym w sposób diachroniczny została opisana sylwetka twórcza Janusza Nasfetera. Przedstawione są w a także wybrane fakty biograficzne, niepozostające bez wpływu na realizacje filmowe twórcy Mojej wojny, mojej miłości. Pokrótce omówiono też scenariusze niezrealizowane, np. Wronie gniazda na podstawie prozy Marka Nowakowskiego. Rozdział drugi jest poświęcony twórczości dziecięcej, czyli tej części zainteresowań Nasfetera, którym pozostał wierny przez większość kariery z kilkuletnią przerwą w latach sześćdziesiątych. Omawiane filmy są opisane w perspektywie synchronicznej, dlatego poszczególne tytuły pojawiają się w rozmaitych kontekstach, np. obrazu szkoły, dojrzewania psychofizycznego, relacji dzieci z dorosłymi. Wszystkie aspekty są osadzone w literaturze pedagogicznej, psychologicznej i seksuologicznej. Takie odwołania pozwalają rzucić nowe światło na – sprawiające wrażenie archaicznych – filmy dziecięce Nasfetera. Ciekawe odczytania umożliwia też porównanie scenariuszy z ich kinową realizacją. Przykładem takiego rozwiązania są w rozdziale drugim Motyle oraz Abel, twój brat. Ważnym wątkiem tego rozdziału jest też działalność literacka bohatera rozprawy. Okazuje się, że takie utwory jak Mustang; czy Młody, dziki ptak pozostają w ścisłym związku znaczeniowym z dziełami filmowymi. W rozdziale trzecim dokonano analizy filmów wojennych Janusza Nasfetera, np. Ranny w lesie; Weekend z dziewczyną; Długa noc; Moja wojna, moja miłość. Istotną kwestią tej części pracy jest tło historyczno-polityczne. Warunki powstawania tych dzieł – zwłaszcza Długiej nocy – były bardzo specyficzne. Trudno w oderwaniu od tych uwarunkowań pisać o filmach powstałych w epoce PRL-u. Dlatego zostały zrekonstruowane okoliczności towarzyszące pracy Nasfetera nad wyżej wymienionymi tytułami. Z tego powodu wiodące źródło stanowią materiały archiwalne: protokoły z posiedzeń komisji kolaudacyjnych, różne wersje scenariuszy. Pozwalają one na pełniejsze zrozumienie ostatecznego kształtu tych filmów, a także przyczyn niedopuszczenia do eksploatacji Długiej nocy. Ważnym wnioskiem wynikającym z analizy jest – zdaniem autora – zachowanie przez reżysera autorskiej odrębności, poprzez co jego twórczość wojenna wyróżnia się w polskim kinie historycznym. W rozdziale czwartym opisano najmniej znane oblicze kina Janusza Nasfetera. Analiza i interpretacja między innymi takich filmów jak Niekochana; Moja wojna, moja miłość; Długa noc dowodzi, że tematyka erotyczna fascynowała artystę w równym stopniu co tematyka dziecięca. W tej części wywodu zostaje zachowana synchroniczność opisu, ponieważ większość z omawianych filmów pojawia się już we wcześniejszych partiach rozprawy. Niemniej jednak wątki miłosne, np. w Mojej wojnie, mojej miłości czy Długiej nocy pełnią bardzo ważną funkcję w fabule. W zakończeniu zamieszczono podsumowanie pracy, wnioski końcowe, a także refleksje na temat tego w jakim stopniu są one nowe względem poprzednich ustaleń, na ile mogą stanowić punkt wyjścia dla dalszych badań.

The work is a monograph of literature and screen work of Janusz Nasfeter (1920-1998)

• one of many forgotten authors of Polish cinema. Despite the experts analyzing his work, until now there is not one scientific paper fully comprehending his achievements. His versatility is in contrast to many modern approaches, which are dominated by only one aspect of Nasfeter's collection. Normally, articles concerning him are warped around war and kids movies. The focus on the war genre is an outcome of certain shift in attitude towards the author of "Ranny w lesie" filmography, which does not change the fact that he is predominantly remembered as creator of kids’ movies and movies about kids. Despite achieving quite a lot in the field, we are faced with a major limitation, as artistic activity is beyond not only kids’ movies but also the cinema as such. Simultaneously he was renowned and highly awarded kids’ books writer. Literature has not played as big of a role as the movie did, however, should not be marginalized. Writing skills surely have come in handy on more than one occasion while working on the screenplays - those adapted and original. The essay widens and clears out the knowledge about Janusz Nasfeter's career. In the first part we talk about trends in modern Polish film which is still dominated, apart from esthetic criteria, by the tendency to focus on the same film directors, and also predisposition to write on topics concerning politics and Polish history. At the same time in this part of the study we will find some arguments - based on the latest research - concerning the definition of "canon". It turns out, that this term is blurry, highly depended on the context, often subjective. These thoughts lead to methodological draft. When writing about artists as big as Nasfeter - or to speak wider about all artists of the PRL era - you will find "modern historians'" findings to be very useful, as they put on hold the split between "canonic" and "non-canonic" in culture. In the first chapter Janusz Nasfeter is introduced in a diachronic way. It shows consecutive phases of his career, including his contribution to "Wytwórnia Filmów Oświatowych" - phase barely recognized - and also chosen biographic facts, which had impact on writer's screen realizations of "Moja wojna, moja miłość". Scripts that have not been used in "Wronie gniazda" based on Marek Nowakowski's prose are also briefly discussed. The second chapter is dedicated to kids' works, so the part of Nasfeter's interests to which he remained faithful throughout majority of his career, with a couple of years break in the 60s. Discussed movies are described in the synced perspective, hence why certain titles appear in various contexts e.g. view on the school, puberty, children's relationship with their parents. All aspects are judged in the pedagogical, psychological and sexological literature. Such collocations allow us to put fresh light on - seemingly archaic - Nasfeter's kids’ films. Comparison of his scripts with their cinematic realizations introduces some interesting insights. Examples - "Motyle" and "Abel, twój brat" can be found in chapter 2. The important strand of this chapter is also Nasfeter's literature. It turns out that works like "Mustang" or "Młody, dziki ptak" are strongly connected with the movies. In the chapter 3, we find the analysis of the war movies of Janusz Nasfeter, e.g. "Ranny w lesie"; "Weekend z dziewczyną"; "Długa noc"; "Moja wojna, moja miłość". Major point of this part of the essay is historical and political background. The conditions in which these pieces of work came to life - especially when it comes to "Długa noc" - were very particular. It is difficult to talk about movies that were made in the era of PRL and overlooking them. This is why the circumstances of Nasfeter's work on above titles have been reconstructed. For that reason, the majority of sources are archival: protocols of censorship sessions, different versions of scripts. They allow us to fully understand final version of those movies, and also prohibition of exploitation of "Długa noc". Important conclusion after analysis - according to the author - is the ability to distinct himself as the movie director from the author, which caused his war artwork to truly stand out in the Polish historical cinema. In the fourth chapter we find the least known visage of Janusz Nasfeter. Analisis and interpretation among films like "Niekochana"; "Moja wojna, moja miłość"; "Długa noc" prove that erotic and kids theme were of an equal interest to the artist. In this part of work, sync of description is remained, as majority of the discussed movies has already appeared in the previous chapters. Nonetheless, love themes in "Moja wojna, moja miłość" or "Długa noc" play a big role in the plot. The summary has been put into conclusion, final thoughts and reflections about the level in which they are fresh in contrast to previous thesis and to what extend they could be the basis for further research.