Mythical provenance and identity of Greek elites in the archaic and early classical period

Dla Greków epoki archaicznej i klasycznej czasy mityczne były silnie powiązane z ich współczesnymi. Mityczni herosi mieli wędrować po świecie zakładając poleis i ustanawiając kulty. Te założycielskie mity były kluczowe dla budowania tożsamości poleis i ethne, wzmacniały poczucia boskiej opieki, regularnie odwoływano się do nich w polityce. Temat ten od dawna przyciąga uwagę badaczy i był szeroko omawiany w literaturze naukowej.

Mity pochodzenia miały jednak znaczenie nie tylko dla wspólnot, lecz także dla konkretnych rodzin. Liczni aristoi szczycili się pochodzeniem od herosów, a poprzez nich od samych bogów. Zjawisko to było rozpowszechnione – od Miletu po Sycylię widzimy rodziny deklarujące mityczne pochodzenie, a sposoby jego przedstawiania były najróżniejsze - arystokraci chwalili się nim w mowach, poezji i inskrypcjach, a nawet przez dobór odpowiednich imion.

Deklarowanie mitycznego pochodzenia przez elitarne rodziny interpretowano tradycyjnie jako typowy element tożsamości arystokracji rodowej. Greccy „arystokraci mieliby tak ukazywać swój monopol na władzę w polis i wykluczać tych, którzy podobnym pochodzeniem nie mogli się pochwalić.

Dziś jednak ten tradycyjny model elity jest podważany. Zauważa się, że przypadki, w których widać jasne przełożenie wyjątkowego pochodzenia elitarnej rodziny na władzę są w greckim świecie stosunkowo rzadkie. Badacze tacy jak Bravo, Duplouy, Węcowski czy van Wees przekonują, że grecka elita tworzyła raczej grupę o płynnych granicach. Chociaż aristoi często podkreślali znaczenie „dobrego urodzenia”, w praktyce ich status nie opierał się na dziedzicznym przekazywaniu przywilejów, lecz na nieustannym wysiłku w zakresie manifestowania prestiżu oraz uczestnictwie w prestiżowych aktywnościach – takich jak zawody atletyczne czy sympozjony. Grecy nie praktykowali primogenitury, lecz dzielili ziemię równo między spadkobierców, co zwiększało ryzyko społecznego upadku. Majątki często tracono na skutek konfliktów wewnętrznych i zewnętrznych. Z drugiej strony, świat grecki stwarzał wiele możliwości awansu ekonomicznego i społecznego – poprzez pomnażanie majątku dzięki handlowi czy zdobywanie nowych ziem w ramach kolonizacji. Innymi słowy, Grecka elita była mobilną grupą funkcjonującą w dynamicznie zmieniającym się świecie, a długofalowa ciągłość statusu elity w ramach jednej rodziny – sięgająca nawet kilku pokoleń wstecz – była w praktyce trudna do osiągnięcia.

Przyjęcie nowego spojrzenia na elitę zmusza do ponownego przemyślenia dotychczasowych założeń. Pojawia się istotne pytanie: dlaczego deklarowanie mitologicznego pochodzenia było tak popularne w świecie o wysokiej mobilności społecznej i geograficznej, gdzie długotrwała stabilność rodziny była nie tylko rzadko osiągalna, ale też niekonieczna dla zdobycia wpływów i sukcesu? Co takie deklarację mówiły o statusie i tożsamości aristoi? W jakich kontekstach, z jakich powodów i przy użyciu jakich środków była ona podkreślana? Jak osobiste pochodzenie elitarnej rodziny odnosiło się do tożsamości zbiorowej polis? Czy potencjalna mobilność geograficzna mogła mieć na to wpływ?

W niniejszej rozprawie odpowiadam na te pytania. Analizuję mityczne rodowody greckich aristoi oraz ich szerokie wykorzystanie w kształtowaniu tożsamości elity w okresie archaicznym i wczesnoklasycznym, w różnych kontekstach społecznych.

The mythical times when gods slept with mortal women and heroes killed monsters were thought by the Greeks as being well connected to their own “historical” world. The heroes and their descendants were said to have roamed all over Greece establishing poleis and cults. Such founding myths were important for building a sense of community within a polis or an ethnos and a sense of protection of divine and heroic patrons, they were also used extensively to argue internal and external politics. The issue has interested many scholars and was explored in several publications.

However, a connection with the mythical world was claimed not only by the poleis and ethne, but also by the elite families, who traced their individual ancestry up to various mythical figures and gods, often different from the ancestors worshipped by the community. The phenomenon was widespread, as we can find such families from Miletus up to Sicily.

The fact that many elite families claimed such a mythical ancestry was traditionally interpreted by scholars as a typical element of the ideology of an aristocracy of birth. Through that means, the Greek “aristocrats” would show themselves superior and guarantee for themselves several privileges and rights, and most of all – power.

The problem is that such ideals of perfect continuity and inherited power seem to have been hard to achieve in early Greek society. It is now noted that examples of a clear connection between special ancestry and inherited power are scarce. However, the traditional model of the greek elite has been largely contested. Scholars like Bravo, Duplouy, Węcowski, or Fisher & van Wees argue that the Greek elite constituted rather a shifting group with no clear demarcations. Though the aristoi often underlined the notion of “good birth”, in practice their status was not based on hereditary transmission of privileges, but rather on constant effort to display prestige and the participation in prestigious activities – such as athletics or symposia. The Greeks did not practise primogeniture but divided the land equally between successors, thus increasing the chance of their downward mobility. Fortunes were lost due to frequent external and internal conflicts. On the other hand, the Greek world offered opportunities for an economic rise and a social mobility up – such as multiplying one's wealth through trade, or acquiring new land by participating in colonisation. The Greek elite was a mobile group living in a dynamically changing world, and a long-term continuity of elite status within the family – even up to several generations back in time – was in practice hard to achieve.

The adoption of the new vision of the elite forces us to review many old assumptions. An important question arises – why was declaring mythical provenance so popular in a world of high social and geographical mobility, where long-term stability of a family was not only rarely possible in practice, but also not really necessary to achieve influence and success? How did it reflect and what was its significance for the status and identity of the aristoi? In what contexts, for what reasons and through what means was it emphasised? How did the mythical ancestry reflect the relationship of an aristos to the collective identity of a polis, ethnos or other communities; and could their potential geographical mobility impact it?

In this dissertation, I answer these questions. I explore the mythical ancestries of the Greek aristoi and their broad use in the shaping of elite identity in the archaic and early classical period in various social contexts.