Niepoczytalność w polskim prawie karnym

dc.abstract.en	This thesis presents a comprehensive analysis of the evolution and contemporary understanding of the concept of insanity in Polish criminal law, tracing its development from historical origins to current regulations and their practical application. The study examines how attitudes towards individuals with mental disorders who commit crimes have changed over time and explains the legal and procedural mechanisms related to determining insanity, along with its consequences. The first chapter discusses the formation of the concept of insanity—from the earliest times of Roman law to more modern periods, including the Enlightenment. It presents the historical development of the idea of insanity, beginning with Hippocrates’ thought, which already linked legal responsibility with the mental state of the perpetrator. The shift in approach during the Middle Ages is highlighted, when mental illness was often regarded as a result of sin, as well as the breakthrough of the Enlightenment, characterized by the rise of humanitarianism, rational thought, and the beginnings of psychiatry, which brought positive changes in attitudes towards insane individuals, notably through the reforms of Philippe Pinel. The chapter further analyzes legal regulations during the partitions of Poland, including the introduction of the “Josephina” code and the establishment of the Narrenturm, the oldest psychiatric hospital in Europe, as well as the provisions of the East Prussian Landrecht and the Criminal Code of the Kingdom of Poland. A significant point is the 1932 Makarewicz Code, a result of efforts to unify law in the newly reborn state, which introduced an approach to dealing with insane offenders similar to that applied today. The chapter concludes with a discussion of the 1969 Penal Code, created during the communist era and marked by increased repression. The second chapter focuses on the currently binding 1997 Penal Code, which aimed to soften criminal policy and ensure political neutrality. It presents the provisions of Article 31 of the Penal Code, which regulates the exclusion or limitation of liability of insane offenders, outlining the causes of this state as well as its consequences. Each cause is discussed in detail, namely: mental illness, intellectual disability, and other disturbances of mental functioning. The chapter further presents the definition of a crime, knowledge of which is essential for the proper interpretation of Article 31. Attention is also drawn to the absence of a legal definition of sanity itself, due to the lack of purpose in defining states regarded as normative. Finally, the issue of insanity in the context of psychoactive substances is discussed, indicating their effects in the form of increased aggression and general deterioration of cognitive functions. The concept of “factual insanity” is introduced, and the distinction between ordinary and pathological intoxication is emphasized. The third chapter focuses on the role of psychiatric experts in criminal proceedings, explaining the process of their mandatory appointment during trials and outlining the conditions that must be met. It also presents the principles governing the participation of insane offenders in criminal proceedings, distinguishing insanity at the time of the act from incapacity to stand trial. The necessity of appointing a defense lawyer and the consequences of a defendant’s inability to perform procedural acts are underlined. The chapter also discusses security measures applied to insane individuals, which are intended both to protect society and to facilitate the offender’s return to functioning within it. It lists and examines the security measures provided for in the Penal Code, including electronic monitoring of the offender’s place of residence.
dc.abstract.pl	Niniejszy tekst przedstawia kompleksową analizę ewolucji i współczesnego ujęcia pojęcia niepoczytalności w polskim prawie karnym, od historycznych korzeni po aktualne regulacje i ich praktyczne zastosowanie. Praca ukazuje, jak zmieniało się podejście do osób z zaburzeniami psychicznymi popełniającymi przestępstwa, a także wyjaśnia mechanizmy prawne i proceduralne związane ze stwierdzaniem niepoczytalności wraz z jej konsekwencjami. W rozdziale pierwszym omówiono kształtowanie się pojęcia niepoczytalności – od najstarszych czasów prawa rzymskiego po czasy bardziej współczesne m.in. epokę oświecenia. Przedstawiono historyczny rozwój koncepcji niepoczytalności, począwszy od myśli Hipokratesa, która już wtedy wiązała odpowiedzialność prawną ze stanem umysłowym sprawcy. Przybliżono również zmianę podejścia w średniowieczu, kiedy chorobę psychiczną często traktowano jako wynik grzechu, oraz przełom w dobie Oświecenia, charakteryzujący się rozwojem humanitaryzmu, racjonalnego myślenia i początków psychiatrii, co przyniosło pozytywne zmiany w podejściu do osób niepoczytalnych, m.in. dzięki reformom Philippe Pinela. W dalszej części rozdział analizuje regulacje prawne obowiązujące w okresie zaborów Polski, w tym wprowadzenie obowiązującego kodeksu zwanego „Józefiną” i powstanie Narrenturm, najstarszego szpitala psychiatrycznego w Europie, a także przepisy Landrechtu wschodniopruskiego i Kodeksu Karzącego Królestwa Polskiego. Ważnym punktem jest również omawiany Kodeks Makarewicza z 1932 r., stanowiący owoc prac nad ujednolicaniem prawa w odradzającym się państwie, który wprowadzał zbliżone do aktualnego podejście do postępowania z niepoczytalnymi sprawcami. Rozdział zamyka omówienie Kodeksu karnego z 1969 r., który powstał w okresie komunistycznym i charakteryzował się zwiększoną represyjnością. Drugi rozdział pracy poświęcony jest aktualnie obowiązującemu Kodeksowi karnemu z 1997 r., dążącemu do złagodzenia polityki prawnokarnej i neutralności politycznej. Przedstawiono brzmienie artykułu 31 k.k., regulującego wyłączenie lub ograniczenie odpowiedzialności sprawcy niepoczytalnego, podając przyczyny omawianego stanu jak i jego konsekwencje. Szczegółowo omówiono każdą z przyczyn, tj. chorobę psychiczną, upośledzenie umysłowe oraz inne zakłócenia czynności psychicznych. W dalszej części przedstawiono definicję przestępstwa, której znajomość jest niezbędna do prawidłowej wykładni artykułu 31 k.k. Zwrócono również uwagę na brak definicji legalnej samej poczytalności z uwagi na brak celowości w definiowaniu stanów uznawanych za normę. Na koniec omówiono niepoczytalność w kontekście substancji psychoaktywnych, wskazując ich wpływ w postaci wzmożonej agresji i ogólnego pogorszenia się funkcji poznawczych jednostki będącej pod ich wpływem. Zwrócono uwagę na pojęcie „faktycznej niepoczytalności” oraz podkreślono różnice między upojeniem zwykłym a patologicznym. Rozdział trzeci skupia się na roli biegłych psychiatrów w procesie karnym, wyjaśniając proces ich obligatoryjnego powoływania w toku postępowania, wskazując przy tym konieczne do zaistnienia przesłanki. Przedstawia również zasady udziału niepoczytalnego sprawcy w postępowaniu karnym, rozróżniając niepoczytalność w chwili czynu od niezdolności do udziału w postępowaniu. Podkreśla konieczność ustanowienia obrońcy oraz konsekwencje niezdolności sprawcy do czynności procesowych. W rozdziale zostały także omówione środki zabezpieczające stosowane wobec osób niepoczytalnych, które mają na celu ochronę społeczeństwa oraz jak najszybszy powrót sprawcy do funkcjonowania w nim. Rozdział wymienia i szczegółowo omawia wskazane w Kodeksie środki zabezpieczające, do których należy m.in.: elektroniczna kontrola miejsca pobytu.
dc.affiliation	Uniwersytet Warszawski
dc.affiliation.department	Wydział Prawa i Administracji
dc.contributor.author	Koselska, Karolina
dc.contributor.promoter	Kładoczny, Piotr
dc.contributor.reviewer	Namysłowska-Gabrysiak, Barbara
dc.contributor.reviewer	Kładoczny, Piotr
dc.date.defence	2025-09-24
dc.date.issued	2025
dc.date.submitted	2025-09-18
dc.identifier.apd	238661
dc.language	pl
dc.language.other	en
dc.publisher	Uniwersytet Warszawski
dc.rights	ClosedAccess
dc.subject.en	Insanity
dc.subject.en	penal code
dc.subject.en	mental illness
dc.subject.en	security measures
dc.subject.en	expert psychiatrists
dc.subject.en	alcohol intoxication
dc.subject.pl	Niepoczytalność
dc.subject.pl	kodeks karny
dc.subject.pl	choroba psychiczna
dc.subject.pl	środki zabezpieczające
dc.subject.pl	biegli psychiatrzy
dc.subject.pl	upojenie alkoholowe
dc.title	Niepoczytalność w polskim prawie karnym
dc.title.alternative	Insanity in polish criminal law
dc.type	BachelorThesis