Dogmatyczne podstawy założenia o atypowości błędu co do bezprawności w prawie karnym

dc.abstract.en	The paper treats the dogmatic foundations of mistake of law and verifies the assumption – entrenched in scholarly literature – that it such mistake is atypical in criminal law cases. It is hypothesised that this view does not follow in any obvious way either from the principle of normatively understood guilt nor from the very structure of the Criminal Code, but rather from established patterns of reasoning that narrow the range of situations recognised as legally relevant ignorance of unlawfulness. The first part of the paper examines the notion of awareness. It is argued that, in criminal law, awareness has a conventional and projective character, and that its content should be defined functionally, from the perspective of the purposes of attributing criminal liability. At the same time, it is shown that equating awareness with knowledge actualised tempore criminis leads to the conclusion that ignorance of unlawfulness is ethically unjustifiably widespread. Attempts to avoid this result, in particular through the concept of co-awareness, are assessed as logically unconvincing and, in essence, as masking criminal policy choices. Secondly, unlawfulness as the object of awareness is addressed. The debate between monistic and pluralistic conceptions of unlawfulness and the role of rules of conduct concerning legal goods in determining the scope of the sanctioning norm are discussed. It is argued that these rules largely concretise the scope of unlawfulness, and that their ignorance may give rise to a mistake as to the legal assessment of the act. At the same time, it is pointed out that the unwritten and partly arbitrary nature of these rules, combined with their ex post reconstruction, fosters an artificial narrowing of the scope of mistake of law. The third part deals with the justification of mistake. It questions the need to maintain a separate, objective stage of assessing the accessibility of the prohibition and argues instead for an approach emphasising the individual capacity of the perpetrator to recognise unlawfulness. It is proposed that the measure of the duty to further ascertain the law should be the perpetrator’s actual doubts as to the legality of the conduct, taking into account situations in which their removal was objectively impossible or could not be required. The main conclusion of the paper is that mistake of law is associated with simplified patterns of reasoning, which, in the context of the theory of guilt, should be assessed negatively.
dc.abstract.pl	Praca poświęcona jest dogmatycznym podstawom błędu co do bezprawności czynu oraz weryfikacji utrwalonego w piśmiennictwie założenia, że ma on w prawie karnym charakter wyjątkowy. Punktem wyjścia jest hipoteza, że takie ujęcie nie wynika w sposób oczywisty ani z zasady winy, ani z samej struktury art. 30 k.k., lecz raczej z utrwalonych schematów rozumowania, które zawężają zakres sytuacji uznawanych za prawnie relewantną nieświadomość bezprawności. W pierwszej części pracy analizie poddano pojęcie świadomości. Wykazano, że ma ono w prawie karnym charakter konwencjonalny i projektujący, a jego treść powinna być określana funkcjonalnie, z perspektywy celów przypisania odpowiedzialności karnej. Jednocześnie wykazano, że utożsamienie świadomości z wiedzą aktualizowaną tempore criminis prowadzi do wniosku o etycznie nieuzasadnionej powszechności nieświadomości bezprawności. Próby uniknięcia tego rezultatu, zwłaszcza przez koncepcję współuświadamiania, oceniono jako logicznie nieprzekonujące i w istocie maskujące rozstrzygnięcia kryminalnopolityczne. Druga część pracy dotyczy bezprawności jako przedmiotu świadomości. Omówiono spór o jej monistyczne i pluralistyczne ujmowanie oraz znaczenie reguł postępowania z dobrem prawnym dla wyznaczania granic normy sankcjonowanej. Przyjęto, że to właśnie te reguły w znacznej mierze konkretyzują zakres bezprawności, a ich nieznajomość może prowadzić do błędu co do oceny prawnej czynu. Zarazem wskazano, że niespisany i częściowo arbitralny charakter tych reguł w połączeniu z ich rekonstrukcją ex post sprzyja sztucznemu zawężaniu zakresu błędu co do bezprawności. W trzeciej części podjęto problem usprawiedliwienia błędu. Zakwestionowano potrzebę utrzymywania samodzielnego, obiektywnego etapu badania dostępności zakazu i opowiedziano się za ujęciem akcentującym indywidualną zdolność sprawcy do rozpoznania bezprawności. Zaproponowano, by miarą obowiązku dalszego poznania prawa były rzeczywiste wątpliwości sprawcy co do legalności zachowania, z uwzględnieniem sytuacji, w których ich usunięcie było obiektywnie niemożliwe lub niewymagalne. Głównym wnioskiem pracy jest to, że błąd co do prawa wiąże się z uproszczonymi schematami rozumowania, co w kontekście zasady winy ocenić należy negatywnie.
dc.affiliation	Uniwersytet Warszawski
dc.affiliation.department	Wydział Prawa i Administracji
dc.contributor.author	Oleksiuk, Jan
dc.contributor.promoter	Królikowski, Michał
dc.contributor.reviewer	Berg-Bajraszewska, Julia
dc.contributor.reviewer	Królikowski, Michał
dc.date.defence	2026-05-28
dc.date.issued	2026
dc.date.submitted	2026-05-13
dc.identifier.apd	247781
dc.language	pl
dc.language.other	en
dc.publisher	Uniwersytet Warszawski
dc.rights	ClosedAccess
dc.subject.en	mistake of law
dc.subject.en	awareness of unlawfulness
dc.subject.en	rules of conduct regarding legal goods
dc.subject.en	justified mistake
dc.subject.en	culpability
dc.subject.pl	błąd co do prawa
dc.subject.pl	świadomość bezprawności
dc.subject.pl	reguły postępowania z dobrem prawnym
dc.subject.pl	błąd usprawiedliwiony
dc.subject.pl	zasada winy
dc.title	Dogmatyczne podstawy założenia o atypowości błędu co do bezprawności w prawie karnym
dc.title.alternative	Dogmatic Foundations of the Assumption of the Exceptional Nature of Mistake of Law in Criminal Law
dc.type	MasterThesis