Fotografia bez aparatu. Genealogia i rola rayografii w twórczości Man Raya

dc.abstract.en	This thesis examines the genealogy and role of the rayograph in Man Ray’s artistic practice. The rayograph is a term for Man Ray’s version of the photogram, an image produced by placing objects directly onto light-sensitive paper and exposing them to light, without the use of a camera. The photogram is one of the oldest photographic techniques and one of the most significant objects of modern photographic theory. The central research question concerns whether the rayograph constitutes an original technical discovery or rather a conscious artistic gesture towards a long-established technique, and what role it played within Dadaism, Surrealism, and photographic theory. The thesis argues that rayography was neither a one-time discovery nor an illustration of a pre-existing artistic programme, but the result of Man Ray’s years-long search for an image made without the hand of the artist, one based on controlled chance and the estrangement of the object. The study employs a historical-analytical method, combining a reconstruction of the photogram’s genealogy from historical sources with an analysis of selected works and texts in the context of photographic and avant-garde theory. The research shows that the photogram was a technique present from the turn of the eighteenth and nineteenth centuries, in the work of Wedgwood, Niépce, and Talbot, and that its return in the avant-garde of the 1920s responded to a crisis of artistic expression that gave rise to Dadaism and Surrealism. The thesis shows that Man Ray had been searching for an image made without the artist’s hand long before 1922, as evidenced by his airbrush paintings, his 1921 correspondence, and his experiments with clichés-verre. An analysis of the rayograph through Rosalind Krauss’s category of indexicality reveals that it constitutes photography in its most radical form: a trace of physical contact with reality that is simultaneously indexically grounded and semiotically uncanny. The thesis also examines the logic of rayography beyond the static photograph: in film, advertising, and solarisation. The findings suggest that the rayograph was not so much a discovery as an artistic reinterpretation of an existing technique. Man Ray did not illustrate the programmes of Dadaism or Surrealism; rather, he preceded them with his own practice, working with the avant-garde rather than for it.
dc.abstract.pl	Celem niniejszej pracy jest zbadanie genealogii i roli rayografii w twórczości Man Raya. Rayograf jest artystyczną odmianą fotogramu, czyli obrazu powstającego przez bezpośrednie naświetlenie materiału światłoczułego przedmiotami układanymi na jego powierzchni bez użycia aparatu. Ta metoda należy do najstarszych technik fotograficznych i zarazem do najbardziej istotnych zagadnień nowoczesnej teorii obrazu. Głównym problemem badawczym było ustalenie, czy rayograf jest odkryciem, czy świadomym gestem wobec istniejącej już techniki, oraz jaka była jego rola w kontekście dadaizmu, surrealizmu i teorii fotografii. Praca argumentuje, że rayografia nie była jednorazowym odkryciem ani ilustracją gotowego programu artystycznego, lecz wynikiem wieloletnich poszukiwań Man Raya, który eksperymentował z technikami awangardowymi. Man Ray pragnął ograniczyć udział ręki artysty i tworzyć korzystając z kontrolowanego przypadku i wyobcowania przedmiotu. W badaniach zastosowano metodę historyczno-analityczną, łącząc rekonstrukcję genealogii fotogramu ze źródeł historycznych z analizą wybranych dzieł i tekstów w kontekście teorii fotografii i teorii awangardy. Przeprowadzone analizy wykazały, że fotogram był techniką obecną już od przełomu XVIII i XIX wieku, w pracach Wedgwooda, Niépce'a i Talbota, i że jego powrót w awangardzie lat dwudziestych XX wieku odpowiadał na kryzys artystycznego wyrazu i próby odejścia od tradycyjnych technik, podejmowane przez środowiska dadaistyczne i surrealistyczne. Wykazano, że Man Ray poszukiwał możliwości tworzenia obrazu „bez ręki artysty” na długo przed 1922 rokiem, co potwierdzają aerografy, korespondencja z 1921 roku i eksperymenty z clichés-verre. Analiza rayografii przez kategorię indeksalności Rosalind Krauss ujawniła, że rayograf jest fotografią w postaci radykalnej, śladem fizycznego kontaktu z rzeczywistością, zarazem absolutnie wiernym i absolutnie obcym. Zbadano też funkcjonowanie rayografii poza fotografią statyczną: w filmie, reklamie i solaryzacji. Uzyskane wyniki pozwalają stwierdzić, że rayograf był nie tyle odkryciem, co artystyczną reinterpretacją istniejącej techniki. Man Ray nie ilustrował programów dadaizmu ani surrealizmu, lecz wyprzedzał je własną praktyką, będąc samemu „strażą przednią”(„avantgarde”).
dc.affiliation	Uniwersytet Warszawski
dc.affiliation.department	Wydział Artes Liberales
dc.contributor.author	Nagraba, Natalia
dc.contributor.promoter	Wróblewska, Magdalena
dc.contributor.reviewer	Oleszczyk, Michał
dc.contributor.reviewer	Wróblewska, Magdalena
dc.date.defence	2026-07-30
dc.date.issued	2026
dc.date.submitted	2026-07-16
dc.identifier.apd	254312
dc.language	pl
dc.language.other	en
dc.publisher	Uniwersytet Warszawski
dc.rights	ClosedAccess
dc.subject.en	rayograph
dc.subject.en	photogram
dc.subject.en	Man Ray
dc.subject.en	Surrealism
dc.subject.en	Dadaism
dc.subject.en	psychic automatism
dc.subject.en	photographic indexicality
dc.subject.en	camera-less photography
dc.subject.en	European avant-garde
dc.subject.pl	fotogram
dc.subject.pl	Man Ray
dc.subject.pl	surrealizm
dc.subject.pl	dadaizm
dc.subject.pl	automatyzm psychiczny
dc.subject.pl	indeksalność
dc.subject.pl	fotografia bez aparatu
dc.subject.pl	awangarda
dc.title	Fotografia bez aparatu. Genealogia i rola rayografii w twórczości Man Raya
dc.title.alternative	Photography without a camera. The Genealogy and role of rayographs in the work of Man Ray.
dc.type	BachelorThesis